جالب اينكه مقدم شدن‌ الى رَبِّها كه دليل بر حصر است نشان مى‌دهد كه آنها در آن روز تنها به ذات پاك او مى‌نگرند، و نه به غير او، كه اگر به غير او نيز نگاه كنند نگاهى است گذرا، و تازه در غير او نيز او را مى‌بينند، چرا كه هرچه در عالم است جلوه‌هاى ذات پاك اوست، و آثار لطف و رحمت او، و مشاهده اثر در حقيقت مشاهده مؤثر است.

اين احتمال نيز در تفسير آيه داده شده است كه جمله‌ الى رَبِّها ناظِرَةٌ اشاره به انتظارى است كه مردم نسبت به لطف و رحمت خدا دارند چنانكه گاه مى‌گوييم فلانكس تنها به سوى تو نگاه مى‌كند، يعنى انتظار كرم از تو دارد، يا مى‌گوييم چشم اميدمان فقط به توست.

هيچ مانعى ندارد كه آيه مفهوم گسترده‌اى داشته باشد كه هر دو معنى را در بر بگيرد.

غالب مفسّران اهل سنت به اين آيه كه رسيده‌اند به استناد پاره‌اى از روايات ضعيف در زمينه مشاهده حسى خداوند در قيامت، روى اين مسأله تكيه كرده و گفته‌اند يكى از مواهب بهشتيان اين است كه در قيامت خدا را با همين چشم معمولى مى‌بينند، حتى بعضى گفته‌اند خدا به صورت نورى در آسمان ظاهر مى‌شود! و آنها بالاى سر خود نگاه مى‌كنند و نور خيره كننده خدا را با همين چشم تماشا مى‌كنند و لذت مى‌برند!

ما در جلد چهارم همين تفسير بحث مشروحى درباره باطل بودن اين گونه‌ پندارهاى شرك‌آلود كه خدا را تا سر حد يك جسم كه داراى مكان و جهت است تنزل مى‌دهد و ضعيف بودن اين‌گونه احاديث مشروحاً بحث كرده‌ايم و نيازى به تكرار نمى‌بينيم ما اين اشتباه بزرگ را نتيجه دور ماندن از تعليمات اهل‌بيت عليهم السلام و فراموش كردن حديث متواتر ثقلين مى‌دانيم. [١]

آنچه مسلم است اين است كه هم آثار عظمت خداوند در آن روز بسيار آشكارتر از دنياست، و هم حجاب‌هاى ظلمانى اين جهان از قلوب مؤمنان كنار مى‌رود، به گونه‌اى كه در يك مشاهده قلبى و روحانى ذات پاكش را مى‌بينند، و گاه كه فيض شهود عميق‌ترى به آنها دست مى‌دهد چنان غرق جمال و ديدار او مى‌شوند كه همه نعمت‌هاى عظيم بهشت را به فراموشى مى‌سپارند.

اين بحث را با اشاره به آيه ديگرى كه مطلب بالا را با تعبير تازه‌اى بيان مى‌كند پايان مى‌دهيم‌

[١]. براى توضيح كامل اين مطلب به تفسير «پيام قرآن»، جلد ٤، صفحه ٢٣٢ تا ٢٥٤ مراجعه فرماييد.