مثلًا به كسى كه سراغ موادّ مخدّر و مشروبات الكلى مى‌رود تا به پندار خويش لحظاتى آسوده خاطر در پناه اين دو مادّه مخدر بگذراند و از لذّت بى‌خبرى حاصل از اين عوامل تخدير بهره گيرد، هشدار داده مى‌شود كه اين دو عامل فساد سرانجام وجود تو را به تباهى مى‌كشد، الكل بيمارى‌هاى قلب و عروق و اعصاب و كبد را به دنبال دارد، و مواد مخدّر تمام اعصاب بلكه تمام هستى تو را در هم مى‌كوبد.

حال اگر كسى گوش به اين هشدار نداد و به دنبال اين امور رفت، به عذاب و كيفر و مجازاتش مبتلًا خواهد شد، اين چيزى نيست كه نياز به فلسفه و دليلى جز قانون عليّت داشته باشد، نتيجه قهرى عمل خود انسان است و از آن گريزى نيست!.

گناهان غالباً چنين هستند و پى آمدهايى در اين زندگى، و زندگى جهان ديگر دارند كه به صورت عذاب‌هاى دوزخى نمايان مى‌شوند.

لذا در بسيارى از آيات قرآن، اين تعبير ديده مى‌شود كه مى‌فرمايد: «جزاى شما همان اعمال شما است»! در آيه ٩٠ سوره نمل مى‌خوانيم: وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ في النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ الّا ما كُنْتُم تَعْمَلُونَ): «آنها كه اعمال بد با خود بياورند به رو در آتش افكنده مى‌شوند، آيا جزايى جز آنچه عمل مى‌كرديد خواهيد داشت»؟ يعنى اين همان اعمال شماست كه دامانتان را گرفته، نه غير آن.

و در آيه ٧ تحريم مى‌خوانيم: (يا ايُّها الذَّينَ كَفَرُوا لاتَعْتَذِرُوا اليَوْمَ انَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ): «اى كسانى كه كافر شده‌ايد امروز عذر خواهى نكنيد چرا كه جزاى شما همان اعمالى است كه انجام مى‌داديد!.

عذر خواهى جايى سود مى‌بخشد كه مسأله علّت و معلول و نتيجه طبيعى اعمال مطرح نباشد.

آياتى كه سخن از تجسّم اعمال مى‌گويد، و مثلًا خوردن مال يتيم را به عنوان خوردن آتش معرّفى مى‌نمايد همه گواه بر اين معنا است و همچنين رواياتى كه مى‌گويد خلق و خوى حيوانى انسان‌ها، در قيامت از دورن به برون كشيده مى‌شود، و چهره‌هاى اشخاص شبيه حيواناتى مى‌گردد كه به اين خلق و خو معروفند!.

كوتاه سخن اينكه: اين دنيا مزرعه است و سراى آخرت هنگام درو كردن است، اگر انسان تخم گل بكارد محصولش شاخه‌هاى با طراوت و زيبا و عطر آگين گل است، و اگر بذر خار بيفشاند چيزى جز خار