في الْجَنَّةِ، وَ مَنْزِلٌ في النّارِ!: فَامَّا الْكافِرُ فَيَرِثُ الْمُؤْمِنَ مَنْزِلَهُ مِنَ النّارِ، وَ الْمُؤْمِنُ يَرِثُ الْكافِرَ مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنّةِ: هر انسانى منزلگاهى در بهشت و منزلگاهى در جهنم دارد، كافران منزل دوزخى مؤمنان را به ارث مى‌برند، و مؤمنان جايگاه بهشتى كافران را!. [١]

اين تعبير به خوبى نشان مى‌دهد كه همه انسان‌ها آزاد آفريده شده‌اند، هم استعداد بهشتى شدن را دارند و هم دوزخى شدن را، و اين بسته به انتخاب خود آنهاست. [٢]

***

٣- احسان و نيكوكارى‌

عامل ديگرى كه از اسباب مهم ورود در اين كانون بزرگ نعمت الهى است مسأله احسان و نيكوكارى با آن مفهوم وسيع و گسترده است كه در آيات متعددى به آن اشاره شده، از جمله در آيه ٨٥ مائده بعد از اشاره به وضع گروهى از علماى مسيحى كه با شنيدن آيات قرآن منقلب شدند، و سيلاب اشك از چشمانشان جارى شد، و ايمان آوردند و اعتراف به حق كردند، مى‌فرمايد: خداوند به خاطر اين سخن به آنها باغ‌هايى از بهشت كه از زير درختانش نهرها جارى است بخشيد، جاودانه در آن خواهند ماند، و اين است جزاى احسان كنندگان! (فَاثابَهُمُ اللَّه بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِها الانْهارُ خالدِينَ فيها وَ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنينَ). [٣]

درست است كه قرآن مى‌گويد آنها اين همه نعمت را به خاطر سخنى دال بر عظمت قرآن و ايمان به آن دريافت داشتند، ولى مسلماً تنها سخن نبود، سخنى بود آميخته با ايمان كه تمام وجود آنها را فرا گرفته بود، و لذا در آيات قبل از آن مى‌گويد: تَرَى اعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ: «چشم‌هاى آنها را مى‌بينى كه (از شدت شوق) به خاطر حقيقتى را كه دريافته‌اند اشك مى‌ريزد»!.

در اينكه چگونه گفتار آنها مصداق «احسان و نيكى» بود؟ مى‌توان گفت: آنها هم قرآن را خوب مطالعه و بررسى كردند و هم به خوبى اعتراف و اقرار نمودند، و هم به خوبى عمل كردند.

[١]. نور الثقلين، جلد ٢، صفحه ٣١، حديث ١٢١- مجمع البيان ذيل آيه ٤٣ اعراف- در تفسير على بن ابراهيم نيز همين معنا با تعبير ديگرى از امام صادق عليه السلام ذيل آيه ١١ سوره مؤمنون نقل شده است.

[٢]. تعبير به «ارث» در مورد بهشت منحصر به آيه فوق نيست در آيات ١٠ و ١١ مؤمنون و ٤٣ اعراف و ٧٢ زخرف و ٨٥ شعراء نيز آمده است و اين يك تعبير پر معناست.

[٣]. همين معنا در آيات زمر ٣٤ و مرسلات ٤٤ نيز آمده است.