پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٣ - ١- شدت عذاب در دوزخ

گرچه اين معانى متفاوت است، ولى نتيجه آنها كه درد و رنج فوق‌العاده و بى‌نظير دوزخيان است يكسان مى‌باشد.

در ششمين بخش از آيات دو تعبير ديگر درباره نوشابه‌هاى آنها ديده مى‌شود «حميم» و «غساق» كه در كنار يكديگر قرار گرفته‌اند، مى‌فرمايد: «آنها در آنجا نه چيز خنكى مى‌چشند و نه نوشيدنى گوارايى- جز «حميم» و «غساق»!. (لايَذُقُونَ فِيها بَرْداً وَ لا شَراباً الّا حَمِيماً وَ غَسّاقاً).

«حميم» را غالب مفسّران و ارباب لغت به معناى آب داغ سوزان تفسير كرده‌اند، از ماده «حَمَّ» كه به معناى حرارت است، و «غسّاق» از ماده «غَسَق» كه گاه به معناى تاريكى و گاه به معناى سيلان و روانى آمده است گرفته شده، و در اينجا غالباً آن را به خونابه‌اى كه از تن دوزخيان روان است تفسير كرده‌اند.

ناگفته پيداست كسى كه در كنار آتش يا درون آتش باشد شديداً تشنه مى‌شود، حتّى در هواى گرم تابستانى چنان عطش غلبه مى‌كند كه چيزى جز يك نوشابه بسيار خنك نمى‌تواند آن را فرو نشاند، اما دوزخيان نوشابه خنك ندارند، بلكه به عكس نوشابه آنان نيز آتشين است، و بر شدّت عطش آنها مى‌افزايد.

آيا مفهوم اين سخن آن است كه آنها با مشاهده چنين نوشابه‌اى به كلّى از نوشيدن چشم‌مى پوشند، و در آتش عطش مى‌سوزند؟ يا اينكه به اجبار مى‌نوشند و پيش از پيش گرفتار عطش مى‌شوند؟.

تعبير به‌ «ذوق» (چشيدن) مناسب تفسير دوّم است.

گرچه بعضى مايلند تمام اين تعبيرها و تهديدها را در مورد دوزخيان به عذاب‌هاى معنوى و روحانى تفسير كنند كه نتيجه دورى از خدا و نزديكى به افق شياطين است، ولى چنانكه بارها گفته‌ايم ما حق نداريم الفاظ را بدون قرينه روشنى حمل بر معانى خلاف ظاهر كنيم.

در هفتيمن و آخرين بخش از اين آيات بار ديگر به نوشابه دوزخيان با تعبير ديگرى اشاره كرده،