مى‌كند كه به صورت طبيعت ثانوى در مى‌آيد، همان‌گونه كه در اين دنيا گروهى از جنايتكاران به مرحله‌اى از انحراف مى‌رسند كه حتى از جنايات خود لذّت مى‌برند، و امورى كه انسان به حسب فطرت و طبيعت از آن متنفر است مورد علاقه آنها قرار مى‌گيرد، همان‌گونه كه در حالت بعضى از افراد معتاد به اعمال زشت و شنيع و تنفرّآميز ديده مى‌شود.

هرگاه انسان به چنين مرحله‌اى از طبيعت ثانوى برسد بازگشتى براى او نيست، اين همان چيزى است كه در آيات گذشته از آن تعبير به «احاطه خطيئه» (فراگيرى گناه) شده است كه موجب انقلاب طبيعت مى‌گردد.

***

٣- آيا دوزخيان با عذاب سازش پيدا نمى‌كنند؟!

گاه گفته شده: كه دوزخيان بعد از ورود در آتش دوزخ به اندازه مدتى كه در شرك در دنيا گذراندند معذّب مى‌شوند، اما بعد از پايان اين مدّت عذاب‌هاى دوزخ براى آنها به صورت نعمت در مى‌آيد! چرا كه با طبيعت آنان هماهنگ مى‌شود، به گونه‌اى كه اگر آنها را وارد بهشت كنند ناراحت مى‌شوند! چرا كه با طبيعت آنان سازگار نيست!.

آنان از آتش دوزخ و نيش مارها و عقربها چنان لذتى مى‌برند كه بهشتيان از سايه درختان بهشتيان و حور و قصور و طوبى و كوثر متلذّذ مى‌شوند، در اين دنيا نيز مى‌بينيم اگر بلبل از بوى گل مست مى‌شود بعضى از حشرات كثيف از بوى گند زباله‌ها سرمست مى‌گردند»! [١]

اين پندار كه نقطه مقابل پندار سابق و كاملًا متضاد با آن نيز با هيچ‌يك از آيات خلود و جاودانگى عذاب سازگار نيست، مخصوصاً در بعضى از آنها تصريح شده است كه هر زمان پوست‌هاى تن آنها از ميان برود خداوند آن را به پوست نوينى تبديل مى‌كند تا عذاب الهى را بچشند! و اصولًا تهديد به خلود در آتش، تهديد به عذاب دائم است، و اگر مبدل به نعمت جاودانى گردد تهديدآميز نيست.

اين گونه تفسيرها درباره خلود دليل بر اين است كه گويندگانش بررسى دقيق و حتى بررسى اجمالى روى آيات قرآن نداشته‌اند، و اگر آيات گذشته را بار ديگر بخوانيم تضاد آنها را با اينگونه سخنان زشت و

[١]. اين سخن كه با كمى تلخيص در بالا آورديم در اسفار از «محي الدين عربى» در «فتوحات» نقل شده است (اسفار، جلد ٩، صفحه ٣٤٩).