گرچه او تعبيرات مختلفى درباره معاد دارد و تنها با اين تعبير نمى‌توان قضاوت كرد ولى روشن است كه اين تفسير براى معاد با آنچه از ظاهر بلكه صريح قرآن استفاده مى‌شود منظبق نخواهد شد و متناسب گفتار كسانى است كه معاد را فقط روحانى مى‌دانند چرا كه در بيان بالا صريحاً آمده بود كه بهشت در درون خود انسان، و در نفس و روح اوست و همه چيز در آنجا شكل مثالى دارد، و همه چيز روحانى است، بلكه ايجاد كننده آن روح انسان است!

ما در سابق نه يك آيه و ده آيه بلكه صدها آيه شاهد براى معاد جسمانى ضمن چندين گروه بيان كرديم كه هر قسمت مى‌تواند پاسخى به اين گونه سخنان بوده باشد.

***

سومين نظرى كه در اينجا مى‌توان مطرح كرد اين است كه بهشت و دوزخ هر دو در درون و باطن همين جهان قرار دارد و حجاب‌هاى عالم دنيا مانع از مشاهده آنها مى‌شود ولى اولياء اللَّه ميتوانند آن را ببينند، و پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نيز به هنگام معراج كه از هياهوى مردم اين جهان دور بود با چشم ملكوتى خود توانست گوشه‌اى از بهشت را در جهان بالا مشاهده كند، حتى براى اولياء خدا ممكن است در جذبه‌هاى خاص معنوى در روى زمين نيز گهگاه آن را ببينند!

تعبير وَ انَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالكافِرينَ‌ «دوزخ به كافران احاطه دارد» (عنكبوت ٥٤) و همچنين‌ انَّ الأبَرارَ لَفي نَعيمِ وَ انَّ الفُجارَ لَفي جَحيمِ ... «نيكان در بهشتند و فاجران در دوزخند» (انفطار ١٣ و ١٤) و نيز كَلالَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ اليَقينِ لَتَرَوُنَّ الجَحِيمَ: «اگر شما علم اليقين داشتيد دوزخ را مى‌ديديد» (تكاثر ٥ و ٦) ممكن است اشاره به همين معنا باشد.

از يك جهت مى‌توان وجود بهشت را در باطن اين جهان تشبيه به وجود گلاب در گل كرد، درست است هم گلاب مادى است و هم گل، ولى مانعى ندارد يكى در ديگرى پنهان باشد و با هيچ چشمى مشاهده نشود.

تشبيه ديگرى براى نزديك ساختن اين مطالب به ذهن مى‌توان بيان كرد كه قبلًا نيز اشاره‌اى به آن‌

[١]. اسفار، جلد ٩، صفحه ١٧٦ فصل دهم.