اما اشكال عقلى اينكه ايجاد اين دو قبل از قيامت لغو و بيهوده است، چرا كه يقيناً قبل از حساب روز قيامت نه كسى وارد بهشت مى‌شود و نه كسى وارد دوزخ، اين درست به آن ميماند كه از هزار سال قبل خانه‌اى را براى ساكنان هزار سال بعد بسازند و آماده كنند، آيا اين بيهوده نيست؟!.

پاسخ اين ايراد روشن است و آن اينكه: اين مسأله چنان كه گفتيم اثر روانى و تربيتى فوق‌العاده‌اى در انسان‌ها دارد خداوند با اين كار به انسان مى‌فهماند كه نه آن پاداش عظيم نسيه است و نه آن كيفر بزرگ هر دو از هم اكنون آماده شده‌اند، درست به اين مى‌ماند كه ما جوائزى را از آغاز سال براى جمعى از دانش‌آموزان كه در آخر سال بيشترين نمره‌ها را در امتحانات بياورند آماده كنيم، و حتى در ويترين مدرسه در مقابل چشمانشان بگذاريم، و بگوييم اين است پاداش كسانى كه بيشترين تلاش را در تحصيل خود داشته باشند، يا اينكه زندان و چوبه دار را برا قاتلان و جانيان جلوتر آماده سازند.

مسلماً اين كار نه تنها لغو نيست بلكه اثر عميق فوق‌العاه‌اى دارد، منتها چون بهشت و دزوخ براى اهل دنيا با توجه به حجاب‌هايى كه وجود دارد قابل مشاهده نيست اخبار خداوند و پيامبران معصوم و صادق در اين زمينه همان اثر را دارد.

ديگر اينكه مى‌دانيم در پايان اين جهان همه چيز فانى مى‌شود قرآن مجيد مى‌گويد: كُلُّ شَى‌ءٍ هالِكُ الا وَجْهَهُ‌ «همه چيز جز ذات پاك او فانى مى‌شود».

اين اشكال نيز از چند طريق قابل پاسخ است.

نخست‌ اينكه منظور از «كل شى‌ء» تمام دنياست، و آنچه مربوط به دنياى فانى است، ولى براى بهشت يا دوزخ كه جزء سراى باقى است و در ماوراى جهان ماده يا در باطن آن قرار دارد «هلاك» مفهومى ندارد، چرا كه آنها از قلمرو دنياى فانى بيرون هستند.

ديگر اينكه استثناى‌ «وجه» (ذات پاك خداوند) شامل كليه امورى مى‌شود كه انتساب آن به او چنان قوى و نيرومند است كه داخل در مفهوم «وجه» مى‌شود، و از آنجا كه بهشت و دوزخ مظهر رحمت و غضب او و كانون پاداش و كيفر اوست داخل در مستثناست.

سوم اينكه «هلاك» به معناى نبودن كسانى است كه از آن بهره گيرند همچون خانه آبادى كه اهل آن‌