پاسخ اين سؤال پيچيده نيست، هيچ چيز در عالم جز ذات پاك خدا ابدى با لذّات نمى‌باشد، بلكه همه در ذات خود- جز خداوند سبحان- فانى‌اند، و بقاء تنها سزاوار ذات پاك اوست، ولى اين مانع از آن نخواهد بود كه موجودات امكانى، ابدى بالغير باشند، يعنى خداوند دائماً به آنها امداد هستى برساند و هر زمان فرسودگى يابند آنها را بازسازى و نوسازى كند، و به تعبير فلسفى‌ «امكان بالذّات» منافاتى با «وجوب بالغير» ندارد (دقت كنيد).

بنابراين همان‌گونه كه خداوند به بهشت و دوزخ مرتّباً امداد وجود مى‌رساند و آنها را باقى و برقرار مى‌دارد، جسم بهشتيان و دوزخيان نيز مشمول اين قانون است، آنها نيز به قدرت امدادهاى الهى هميشه باقى مى‌مانند تا پاداش و كيفر ابدى خود را ببينند، خلاصه فنا در صورتى است كه امدادى از برون نرسد و نوسازى نشود.

***

٢- آيا امور عرضى مى‌تواند دائم باشد؟

در كلمات بعضى از فلاسفه ديده مى‌شود كه: «اصول شناخته شده در فلسفه دلالت بر اين دارد كه امور قسرى (امورى كه برخلاف طبيعت چيزى است) نمى‌تواند دوام داشته باشد، و هر موجودى از موجودات طبيعى، غايت و هدفى دارد كه خير او در آن است و بايد به آن منتهى شود از طرفى خداوند متعال همه موجودات را آنچنان آفريده است كه به طبيعت ذات خود خير موجود خود را حفظ كرده و كمال مفقود خود را طلب كنند، مگر اينكه مانعى از آن جلوگيرى نمايد، اين را نيز مى‌دانيم كه موانع هميشگى نيست، و الا نظام آفرينش در هم مى‌ريخت، از مجموع اين مقدمات روشن مى‌شود كه همه اشياء ذاتاً طالب و مشتاق لقاى او هستند، و مخالفت با حق جنبه عارضى دارد، و هركس لقاء اللَّه را ذاتاً دوست دارد، خداوند لقاى او را دوست مى‌دارد، و هركس لقاء اللَّه را بالعرض به خاطر مرضى كراهت دارد خدا نيز لقاى او را موقتاً كراهت دارد، و لذا مدّتى او را مجازات مى‌كند تا از بيماريش بيهودى يابد و به فطرت نخستين باز گردد. [١]

پاسخ اين گفتار نيز چندان مشكل نيست، زيرا گاه خطاها و انحراف‌ها آنچنان در وجود انسان نفوذ

[١]. «اسفار»، جلد ٩، صفحه ٢٤٦ (با تلخيص) البته صدرالمتألهين اين مطلب را به عنوان يك نظر نقل كرده، و تعبيراتش نشان مى‌دهد كه به طور قطع مورد پذيرش او باشد.