پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٧١ - نتيجه

شبيه همين تعبير در آيه ٧٤ زخرف نيز آمده است، آنجا كه مى‌فرمايد: انَّ المُجْرِمينَ في عَذابِ جَهَنَّم خالِدُونَ‌ «مجرمان در عذاب جهنم مخلدند».

ولى با توجه به اينكه در آيات قبل (آيه ٢٠ سوره جنّ) سخن از دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به توحيد و مبارزه شرك در ميان آمده و آيه بعد از آن (آيه ٢٤ سوره جن) سخنان مشركان مكّه كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را به خاطر نداشتن يار و ياور توانمند سرزنش مى‌كردند نقل مى‌كند، به نظر مى‌رسد كه كه مراد از «عصيان» در اينجا ترك دعوت به توحيد و گرايش به شرك و كفر است، بنابراين دلالتى بر خلود همه گنهكاران در آتش دوزخ ندارد.

در ذيل آيه ٧٤ زخرف نيز قرينه‌اى بر اين معنا ديده مى‌شود چرا كه سخن از كسانى است كه با حق دشمنى داشتند و گمان مى‌كردند خداوند از سر و نجواى آنها آگاهى ندارد، و اين خود از نشانه‌هاى كفر است (دقت كنيد).

لذا بسيارى از مفسّران در تفسير آيه مورد بحث، تصريح كرده‌اند منظور، عصيان در توحيد است. [١]

اما اين احتمال كه منظور از خلود در اينجا عذاب طولانى باشد بسيار بعيد به نظر مى‌رسد، زيرا تأكيد «خلود» با «ابداً» دليل بر اين است كه منظور جاودانگى عذاب الهى است.

نتيجه:

از مجموع موارد هشتگانه فوق نظر قرآن را درباره خالدين در آتش دوزخ دانستيم، ولى با يك نگاه اجمالى در آيات فوق نيز اين نكته معلوم مى‌شود كه آنچه مسلم است خلود كفار و افراد بى‌ايمان در دوزخ مى‌باشد، اما درباره هم معصيت كاران اين معنا مسلم نيست، مگر اينكه عصيان و گناه آنچنان عظيم يا گسترده باشد كه انسان را به كفر و ترك ايمان بكشاند، يا بى‌ايمان از دنيا برود. شرح بيشتر به زودى از نظرتان خواهد گذشت.

[١]. به تفسير مجمع‌البيان، جلد ٩ و ١٠، صفحه ٣٧٣ و الميزان، جلد ٢٠، صفحه ٥٢ و روح‌البيان، جلد ١٠، صفحه ٢٠٠ و روح المعانى، جلد ٢٩، صفحه ٩٤ مراجعه گردد.