فرمود: تعْطي مَنْ حَرَمَكَ، وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ، وَ تَعْفُو عَمَّنْ طَلَمَكَ: «عطا كنى به كسى كه تو را محروم كرده، و پيوند برقرار كنى با كسى كه از تو بريده، و عفو كنى كسى را كه به تو ستم كرده است». [١]

و نيز از روايات استفاده مى‌شود كه‌ «حسن خلق» باعث آسانى حساب در قيامت است، در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: حَسِّنْ خُلْقَكَ يُخَفِّفِ اللَّه حِسابَكَ: «اخلاق خود را نيكو كن تا خداوند حسابت را آسان كند». [٢]

به هر حال از مجموع اين مدارك اسلامى استفاده مى‌شود كه مردم در مورد حساب الهى كاملًا با هم متفاوتند گروهى نسبت به حسابشان بسيار سختگيرى مى‌شود، آنها كسانى هستند كه در دنيا در حساب بندگان خدا سخت مى‌گرفتند، و يا كج خلق و ظالم و ستمگر بودند.

گروه ديگرى، حسابشان بسيار آسان است، به خاطر اعمال نيك و خوشرفتارى و آسان گرفتن بر بندگان خدا، يا به خاطر اينكه اصولًا آلوده به مال و مقام دنيا كمتر بوده‌اند.

اما گروه سوّمى هستند كه بدون حساب وارد بهشت مى‌شوند، چنانكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه در تقسيم گروه‌هاى مردم در قيامت فرمود: وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُوْنَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسابٍ، لانَّهُمْ لَمْ يَلْبِسُوا مِنْ امْرِ الدُّنْيا بِشَي‌ءٍ، وَ انَّمَا الْحِسابُ هُناكَ عَلى مَنْ تَلْبِّسَ بِها هيهُنا: «كسانى هستند كه بدون حساب داخل بهشت مى‌شوند، زيرا آلوده به چيزى از امور دنيا نبودند، حساب در آنجا مخصوص كسانى است كه در اينجا آلوده به امور دنيا باشند».! [٣]

و در مقابل كسانى نيز هستند كه بدون حساب وارد دوزخ مى‌شوند! چنانكه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم: انَّ اللَّه عَزَّوَجَلَّ يُحاسِبُ كُلَّ خَلْقٍ الَّا مَنْ أشْرَكَ بِاللَّه عَزَّوَجَلَّ فَإِنَّهُ لا يُحاسَبُ وَ يُؤْمَرُ بِهِ الَى النَّارِ:

«خداى متعال به حساب همه مردم رسيدگى مى‌كند مگر كسى كه براى خدا همتايى قرار دهد، بدون‌

[١]. نورالثقلين، جلد ٥، صفحه ٥٣٧، حديث ١٢.

[٢]. بحارالانوار، جلد ٦٨، صفحه ٣٨٣، حديث ٢٠.

[٣]. ميزان الحكمة، جلد ٢، صفحه ٤١٤.