پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٦ - نامه اعمال در دست راست يا چپ؟

مى‌شود هاءَ، هاءِ، هائُما، هاؤُم هائُنَّ (براى مفرد مذكر مفرد مؤنث تثنيه جمع مذكر و جمع مؤنث) و گاه همزه تبديل به كاف مى‌شود، و گفته مى‌شود هاكَ، هاكِ هاكُما، هاكُمْ، هاكُنَّ.

ضمناً «هاء» در آخر «كِتابِيَه وَ حِسابِيَه» به اصطلاح‌ها «سَكْت» است و ضمير نيست و به اين ترتيب فقط براى استراحت در كلام است و مفهوم خاصى ندارد.

در حديثى از عبداللَّه پسر «حنظله» معروف به «غسيل الملائكه» كه از شهداى احد مى‌باشد آمده است كه مى‌گويد روز قيامت خداوند بنده خويش را نگه مى‌دارد و سيئاتش را در پشت نامه اعمالش ظاهر مى‌سازد و به او مى‌گويد تو اين عمل را انجام دادى؟ مى‌گويد: آرى اى پروردگار! سپس به او مى‌فرمايد: من تو را به خاطر آن رسوا نكردم (لذا دستور دادم پشت نامه اعمال تو بنويسند تا كسى آن را نبيند!) و من آن سيئات را براى تو (به خاطر حسناتت) بخشيدم) اينجاست كه مؤمن (با نهايت شادى و سرور) فرياد مى‌زند هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَه‌: (بگيريد و نامه اعمال مرا بخوانيد اى اهل محشر)! [١]

همين معنا (بدون نامه اعمال نيك در دست راست و بدان در دست چپ) در دوازدهمين آيه مورد بحث با مقدارى تفاوت آمده است، مى‌فرمايد: «اما كسى كه نامه عملش به دست راستش داده شده به زودى و به آسانى به حسابش رسيدگى مى‌شود، و خوشحال به سوى خانواده‌اش باز مى‌گردد، و اما كسى كه نامه عملش را به پشت سرش داده‌اند به زودى فريادش بلند مى‌شود كه كه‌اى واى بر من كه هلاك شدم! و در شعله‌هاى سوزان آتش دوزخ وارد مى‌شود»! فَامّا مَنْ اوتِىَ كِتابَه بِيَمينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِسَاباً يَسيراً وَ يَنْقَلِبُ الى اهْلِهِ مَسْرُوراً وَ امّا مَنْ اوتِىَ كِتابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوفَ يَدْعُو ثُبُوراً وَ يَصْلَى سَعيراً

در آيات قبل سخن از بودن نامه اعمال بدكاران به دست چپ آنها بود، و در اين آيات از پشت سر است، اين به خاطر آن است كه مجرمان هنگامى كه نامه اعمالشان را به دست چپشان مى‌دهند از شدت شرمسارى دست خود را پشت سر مى‌گيرند تا مردم اين سند جرم و رسوائى را كمتر ببينند! و يا به خاطر آن است كه دست چپ آنها به پشت سرشان بسته شده و همان گونه كه آنها «كتاب خدا» را در دنيا پشت سر انداختند، در آنجا نامه اعمالشان پشت سرشان قرار مى‌گيرد! و يا به خاطر آن است كه صورت آنها به‌

[١]. تفسير دُرّالمنثور، جلد ٦، صحفه ٢٦١ و تفسير فى ظلال القرآن، جلد ٨، صفحه ٢٥٦ (گرچه اين حديث از خود عبداللَّه بن حنطله نقل شده ولى قاعدتاً آن را بالواسطه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم شنيده است).