در چهارمين آيه به تعبير تازه‌اى در مورد تحقير و اهانت به دوزخيان كه نوعى عذاب اليم روحى است برخورد مى‌كنيم، آنجا كه مى‌فرمايد: «دوزخيان مى‌گويند) پروردگارا ما را از دوزخ بيرون بر اگر به اعمال گذشته بازگشتيم قطعاً ستمگريم (و مستحق عذاب)» (رَبَّنا اخْرِجْنا مِنْها فَانْ عُدْنا فَانَّا ظالِمُونَ).

ولى از سوى پروردگار به آنها گفته مى‌شود «دور شويد در دوزخ! و با من سخن مگوييد»! (قالَ اخْسَئُوا فيها وَ لاتُكلِّمُونِ).

تقريباً همه ارباب لغت و مفسّران تصريح كرده‌اند كه تعبير به‌ «اخسأ» تعبيرى است كه درموقع دور ساختن سگ به كار مى‌رود و به كارگيرى آن در اينجا براى تحقير اين ظالمان گنهكار و مستكبر است.

بلكه مى‌توان جمله‌ لاتُكَلِّمُونِ‌ (با من سخن نگوييد) از آن دردناكتر و غم‌انگيزتر است كه مولاى كريم و رحيم بنده‌اى را از خود براند و به او بگويد هرگز با من سخن مگو! اين همان چيزى است كه در تعبير بسيار لطيفى در دعاى كميل به آن اشاره شده: فَهَبْني يا الهي وَ سَيِّدي وَ مَوْلايَ وَ رَبّي صَبَرْتُ عَلَى عَذابِكَ فَكَيْفَ اصْبِرُ عَلَى فِراقِكَ‌: «گيرم اى خدا و آقا و مولا و پروردگار من، بر عذاب تو صبر كنم، چگونه مى‌توانم بر فراق و دوريت شكيبا باشم»؟!

چرا آنها به چنين عذاب دردناك روحى در آنجا مبتلا مى‌شوند آيات بعد از آن پرده از روى اين مسأله برداشته، مى‌گويند: «اين به خاطر آن است كه گروهى از بندگان من مى‌گفتند: پروردگارا ما ايمان آورده‌ايم، ما را ببخش و بر ما رحم كن، و تو بهترين رحم كنندگانى، اما شما آنها را به باد مسخره گرفتيد تا شما را از ياد من غافل كردند، و پيوسته به آنها مى‌خنديد»! (انَّهُ كانَ فَريقٌ مِنْ عِبادىٍ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ انْتَ خَيْرُ الرَّاحِمينَ- فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيَّاً حَتّى انْسَوكُمْ ذِكْرى وَ كُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ). [٢]

نتيجه آن سخريه و استهزاء و خنديدن به افراد با ايمان اين است كه امروز مورد تحقير قرار گيريد و اين‌

[١]. «حريق» گرچه اسم مصدر است، ولى در اينجا معناى فاعلى دارد اما به گفته بعضى ديگرى صيغه مبالغه (يا صفت مشبهه) است، و به گفته مفردات «حريق» به معناى آتش است، اين تفسير با توجه به اضافه عذاب به حريق در اينجا مناسب‌تر به نظر مى‌رسد.

[٢]. مؤمنون- ١١٠.