گرچه اين آيات اشاره به وضع اقوام پيشين است كه اعمالى همانند كفّار عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم داشتند، ولى بديهى است وقتى مى‌گويد: اعمال آنها ثبت و ضبط شده، مفهومش اين است كه اعمال همه شما نيز چنين است.

«زُبُر» در اصل از زُبْرَة (بر وزن سفره) به معناى قطعه عظيم آهن، گرفته شده سپس اين واژه بر خطوط درشت و عظيم كه بر صفحات بزرگى نگاشته مى‌شود اطلاق گرديده، و لذا راغب در مفردات مى‌گويد:

كُلُّ كِتابٍ غَليظَ الْكِتابَةِ يُقالُ لَهُ زَبُوْرٌ: «هر نامه‌اى كه با خطوط درشت و زبر نوشته شده، به آن زبور گفته مى‌شود» و از اين تعبير استفاده مى‌شود كه «زبور» هر كتابى نيست، بلكه عظمت خطوط و استحكام آنها نيز در آن شرط است و انتخاب اين تعبير براى نامه اعمال، انتخابى است پر معنا، و بيانگر استحكام و صراحت نامه اعمال است.

تعبير به «صغير» و «كبير» مخصوصاً با مقدم داشتن «صغير» بر «كبير» كه نه تنها در اين‌جا بلكه در چند مورد از قرآن مجيد درباره نامه اعمال آمده، اشاره به اين است كه هيچ‌گونه استثنائى در ثبت اعمال درباره هيچ عمل و هيچ‌كس وجود ندارد. [١]

«مسْتَطَرٌ» از ماده «سطر» كه آن نيز به معناى نوشتن است تأكيد ديگرى است بر مسأله ثبت اعمال، البتّه نه تنها اعمال بلكه گفتارها و نيّت‌ها نيز در مفهوم هر دو آيه جمع است. (دقت كنيد).

***

در هفتمين آيه بعد از آن‌كه اعلام مى‌دارد كافران هرگز اميد حساب اعمال را در رستاخيز ندارند (و به همين دليل) آيات الهى را تكذيب مى‌كنند مى‌افزايد: (اين در حالى است كه) «ما همه چيز را قطعاً احصا كرده و مى‌نويسيم» وَ كُلَّ شَيى‌ءٍ احْصَيْناهُ كِتاباً

«احْصَيْناهُ» از ماده احصا در اصل از «حصى» به معنى «سنگريزه» گرفته شده، و از آن‌جا كه در گذشته براى شمارش اشيا به جاى استفاده از انگشتان از دانه‌هاى سنگ استفاده مى‌كردند واژه «احصا» به معناى شمارش و نگه داشتن حساب چيزى آمده است، و لذا بعضى از مفسّران گفته‌اند مفهوم آن در اين‌جا با «كتاب و نوشتن» يكى است (و به همين دليل‌ «كتاباً» را مفعول مطلق براى‌ «احْصَيْنا» گرفته‌اند، در حالى‌

[١]. به آيات ١٢١ سوره توبه و ٤٩ كهف مراجعه شود.