ولى اين مغروران ظالم و تبهكار از اين نكته غافل بودند كه اصول حاكم بر زندگى جهان ديگر با اصول حاكم بر اين جهان تفاوت بسيار دارد، گياه يا درختى كه از قعر جهنّم مى‌رويد به رنگ جهنّم است، و در شرائط دوزخى پرورش مى‌يابد، نه همچون گياهى كه در باغ‌هاى ما مى‌رويد، حتى در زندگى دنيا نيز عجائبى از اين قبيل ديده مى‌شود كه موجودات زنده‌اى در لابلاى طبقات يخ و برف پرورش مى‌يابند كه نشان مى‌دهد شرائط حيات موجودات زنده لازم نيست هميشه همانند موجودات زنده اطراف ما باشد، اصولًا مگر زنده ماندن انسان دوزخى در دوزخ عجيب نيست، چه تفاوتى ميان انسان و گياه است؟!.

اما تشبيه شكوفه‌هاى اين درخت به سرهاى «شياطين» با اينكه هيچكدام از مخاطبين اين آيات، نه شيطان را ديده بود، و نه كلّه شياطين را، شايد از اين نظر باشد كه هر چيز زشت و وحشتناكى را به «شيطان» تشبيه مى‌كنند، همان‌گونه كه هر موجود زيبايى را به «فرشته» تشبيه مى‌نمايند با اينكه هيچ‌كس «فرشته» را نيز نديده است، زنان مصر درباره قيافه يوسف گفتند: «صورتش درست مانند فرشته»! (انَّ هذا الّا مَلَكٌ كَرِيْمٌ) (يوسف- ٣١).

و در استعمالات روز مره مى‌گوييم فلان شخص قيافه «ديو» دارد، با اينكه كسى ديو را نديده، بلكه اصولًا ديو يك موجود موهوم است.

اينها همه تشبيهاتى است كه براساس ذهنيتى كه ما از مفهوم كلمه «فرشته» و «شيطان» داريم آمده است، و عموماً تشبيهاتى است رسا و گويا و زيبا.

به اين ترتيب «زقوم» نه تنها ناگوار و بد طعم و بدبو است، بلكه از نظر ظاهر نيز بسيار بد منظر است، به خلاف بسيارى از گياهان سمّى دنيا كه ظاهر زيبايى دارند!.

بعضى از مفسّران نيز گفته‌اند يكى از معانى شيطان نوعى مار بدقيافه است كه شكوفه زقّوم به آن تشبيه شده است، ولى اين تفسير بعيد به نظر مى‌رسد، چرا كه استعمال شيطان در چنين مفهومى بسيار نادر است.

***

در سوّمين بخش از آيات، از طعام ديگرى به نام‌ «غسلين» براى دوزخيان نام مى‌برد، مى‌گويد: (به خاطر اعمالشان) امروز در اينجا يار مهربانى ندارند و نه طعامى جز از غسلين- غذايى كه جز خطاكاران آن را نمى‌خورند (فَلَيْسَ لَه الْيَوْمَ ههُنا حَمِيمٌ- وَ لا طَعامٌ الّا مِنْ غِسْلِينٍ- لا يَأْكُلُهُ الّا الخاطِئُونَ).