و ظاهر اين است كه در اين حكم فرقى ما بين دين و وصيت نباشد. پس دين ميت از ديۀ او داده مىشود و احاديث در اين معنى وارد شده است. و از جملۀ اخبار صحيحه يحيى ازرق است «عن ابى الحسن(ع) فى قتيل و عليه دين و لم يترك مالا، فاخذ اهله الدية من قاتله، أ عليهم ان يقضوا دينه؟. قال: نعم. قلت: و هو لم يترك شيئا. قال: انما اخذوا الدية فعليهم ان يقضوا دينه». [١] روايت كرده است شيخ آن را در باب اقرار مريض، و بعد از آن در زيادات قضا. و هم چنين كلينى در كافى و صدوق در فقيه، و لكن روايت از صفوان ابن يحياى ازرق كرده و اين اسم در رجال نيست. و ظاهر اين است كه سهو القلم شده و تصحيف كلمۀ «عن» به كلمۀ «اين» شده چون راوى صفوان بن يحيى است.

به هر حال حديث صحيح است و يحياى ازرق ظاهرا همان يحيى بن عبد الرحمن ازرق ثقه است. و هم چنين در باب ميراث تهذيب به سند صحيح از على بن نعمان از يحيى ازرق روايت كرده «قال: سألت ابا عبد اللّٰه(ع) عن الرجل يقتل و ما ترك شيئا. قال: نعم انما اخذوا ديته فعليهم ان يقضوا دينه» [٢]. و كلينى نيز به همين نحو روايت كرده [١]. و در تهذيب در كتاب ديون در سند صحيح از صفوان بن يحيى از عبد الحميد بن سعيد روايت كرده است از حضرت امام رضا (ع) [٣] به مضمون صحيحۀ ازرق. و از جملۀ آنها صحيحۀ سليمان بن خالد است از حضرت صادق(ع) «قال: قضى امير المؤمنين فى دية المقتول انه يرثه الورثة على كتاب اللّٰه سهامهم اذا لم يكن على المقتول دين». [٤]

و اطلاق اخبار شامل ديۀ عمد هم هست، بلكه بعض آنها صريح است در حكم عمد، مثل روايت على بن ابى حمزه از حضرت كاظم (ع) كه در كتاب فقيه مذكور است «قال: قلت له: جعلت فداك رجل قتل قتلا متعمدا او خطأ و عليه دين و [ليس له] مال، فاراد أولياؤه ان يهبوا دمه للقاتل؟ قال: ان وهبوا دمه ضمنوا دينه. فقلت: ان هم ارادوا قتله؟ قال: ان قتل عمدا قتل قاتله و ادّى عنه الامام الدين من سهم الغارمين. قلت: فانه

[١] ظاهرا اين دو حديث يكى هستند و محدثين (ره) نيز بدين گونه برخورد كردهاند.

[١]: وسائل: ج ١٣، ابواب الدين، باب ٢٤ ح ١ كافى: فروع: ج ٢ ص ٢٤٠. فقيه: ج ٢ ص ٢٨٤.

[٢] تهذيب: ج ٢ ص ٣٨٠. توضيح: عبارت تهذيب با عبارت مصنف (ره) تفاوت دارد.

[٣] تهذيب: ج ٢ ص ٦١.

[٤] وسائل: ج ١٧، ابواب موانع الارث، باب ١٠ ح ١.