رخساره‌اى را از رخساره ديگر، به همان گونه كه با حواس خود حجمها و رنگها/ ٢٨٨ و مسافتها و بانگها را از يكديگر تشخيص مى‌دهد. آيا هيچ در اين باره انديشيده‌اى كه انسان با گوش خود چگونه صوتهاى مختلف را از يكديگر تميز مى‌دهد و، مثلا صوتهاى نزديك به يكديگر در برابر را با هم اشتباه نمى‌كند، يا صوت يك انسان در يك حالت و صوت او در حالتى ديگر متمايز احساس مى‌كند و مى‌فهمد كه يكى از آنها مربوط به حالتى است كه تازه از خواب برخاسته است، و ديگرى به بانگ حالت بيمارى او ارتباط دارد ... و اگر ميان بيشتر اين دريافتهاى حس شنوايى و گوش، يا دريافتهاى بصرى و چشم مقايسه‌اى به عمل آوريم، درخواهيم يافت كه حواس انسان با دقت اندازه‌ها و تفاوت آنها را با يكديگر تميز مى‌دهد، و انسان اين اندازه‌ها را به صورتهايى محسوس درمى‌آورد: براى سنگينى ترازو را ساخته است كه با آن تفاوت وزن دو چيز را به دست مى‌آورد، و براى مسافتها متر و ذراع و نظاير اينها، و براى زمان ساعت، و براى حرارت و رطوبت چيزهاى ديگر، و به همين گونه قوانين و نظامهايى به وجود آورده است كه عدل و اخلاق و ارزشها و عرفيات را مجسم مى‌سازد. و بنا بر اين پروردگار ما كسى است كه ميزانها را در طبيعت آفريده است، بدان سبب كه هر چيز را با حساب و اندازه و قدر به وجود آورده، و در ضمن زمان و داراى حجم و رنگ و شدت و ضعف و عده ديگرى از ميزانها، و اين همه را در ضمير انسان و حواس و عقل او منعكس ساخته است.

ميان ساختن آسمان بر بلندى و وضع ميزان در آيه كريمه علاقه و ارتباطى وجود دارد، چه آسمان با ميزان و براى ميزان (قوانين و نظامهاى طبيعى مخصوص به آن) بلندى پيدا كرده است، و اگر چنين نبود بر زمين مى‌افتاد، و چنين است هر چيز ديگر در زندگى، پس اگر انسان ملتزم به ميزان نبود، زندگى به صورت عذابى درمى‌آمد، و به همين جهت است كه خداوند متعال به صورت مستقيم در آيه بعدى از ضرورت احترام گذاشتن به ميزان و برپاداشتن آن سخن به ميان آورده است.

خدا ميزان را در طبيعت قرار داد، ولى رحمت او تنها در آن تجلّى پيدا نمى‌كند، بلكه به دست انسان نيز چنين مى‌شود، پس او به حكم آزادى خود، گاه‌