تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٦٤ - شرح آيات

كه آن را در انسان/ ٦٥ و جانور و گياه مشاهده مى‌كنيم، بلكه در هر چيز آفريده شده از اتوم بسيار خرد كه در آن قسمت منفى (تجسم يافته در الكترون) و قسمت مثبت (پروتون) مشاهده مى‌كنيم.

اين تكامل نشان دهنده نياز مشترك ميان مخلوقات است كه آن نيز به نوبه خود به ما دو بصيرت مى‌بخشد

الف: اين كه نيازمندى به خودى خود نعمت است، و احساس كردن آن همچون سوختى براى تحرك محسوب مى‌شود، و اشباع شدن لذت هستى است، پس اگر يك زندگى بدون نيازمندى به خوراك و نوشاك و آسايش و عمل جنسى فرض كنيم، آيا ممكن است كه ما به آن رغبتى نشان دهيم. اين برادر مرگ است، و هر چه نيازمندى افزونتر و شديدتر و گوناگونتر باشد، لذت حاصل از برآمدن آن نيازمندى نيز بيشتر و متنوعتر و شديدتر خواهد بود ... مگر نه اين است كه سيرى پس از گرسنگى، و امنيت پس از ترس، و به عمل جنسى پرداختن پس از شبق لذتى شديدتر و بزرگتر دارد؟

ب: تكامل و مخصوصا در ميان دو زوج راهنمايى براى ما به سوى پروردگارمان است، بدان سبب كه هر چيز نيازى به چيز ديگر دارد، و در آن تصور استقلال و بى نيازى و الوهيت نمى‌رود از آن روى كه هر محتاج فقير و محدود و در زير تدبير ديگرى است، و اين كه پروردگار بى‌نياز و وسعت بخش و مدبّرى دارد.

سپس تدبير تكامل، و فراهم آوردن زوجيّت و تنظيم شؤون آن دليل بر اين است كه مدبّر و تنظيم كننده‌اى وجود دارد، سبحانه و تعالى.

در عين حال گواهى بر آن است كه مدبّر بى نياز است و نامحدود، و همانند و شبيهى ندارد.

در حديثى از امام رضا (عليه السلام) آمده است: «با ايجاد مشاعر شناخته مى‌شود كه او مشعر ندارد، و با جوهر ساختن جوهرها معلوم مى‌شود كه براى او جوهرى نيست، و با وجود تضاد در ميان چيزها آشكار است كه او را ضدى نيست، و با ايجاد مقارنه ميان چيزها دانسته مى‌شود كه او قرين ندارد؛ روشنى را ضدّ تاريكى‌