الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٢٢ - مقاله زمخشرى

اعمّ از آنكه بناء آن اصلى بوده همچون قول نابغه ذبيانى:

يعنى: در وقتيكه پيرى را بر ميل بنادانى و كودكى سرزنش نموده و گفتم آيا از مستى غفلت بيدار نمى‌شوم و حال آنكه سفيدى موى و پيرى بادارنده است شخص را از ارتكاب قبايح و زشتى‌ها.

شاهد در اضافه شدن كلمه « حين » است بفعل ماضى يعنى « عاتبت » كه مبنى الاصل مى‌باشد.

يا بناء آن عارضى باشد مانند آنچه در قول شاعر آمده:

يعنى: هر آينه ميل مى‌دهم قلب خود را از جهت وصل زنان بجانب تحلّم و بر خود بستن عقل در وقتيكه طلب ميل بجهل نمايد هر صاحب عقل و حلمى.

شاهد در كلمه « حين » است كه بواسطه اضافه به « يستصبين » مبنى بر فتح شده و اينفعل مبنى بالعارض است چه آنكه فعل مضارع در دو صيغه جمع مؤنّث غائب و حاضر بالعرض مبنى مى‌گردد.

مصنّف در ذيل اين بيت مى‌گويد:

كلمه « حين » بفتح روايت شده و اين قرائت از نظر ابن مالك ارجح است از اعراب دادن بآن ولى بعقيده ابن عصفور مرجوح است.

سپس مى‌گويد:

و اگر مضاف اليه فعل معرب يا جمله اسميّه باشد علماء بصره مى‌گويند:

اعراب مضاف در چنين وقتى واجب و لازمست.

ولى بعقيده ما صحيح آنستكه مضاف در اين حالت نيز جايز البناء است و از همين باب مى‌توان قرار داد قرائت نافع را كه كلمه « يوم » را در آيه شريفه ذيل مبنى بر فتح خوانده: هذا يوم ينفع الصّادقين‌ ( اين همان روزى است‌