الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٠ - امور فارق بين حال و تمييز و مشتركات بين آندو

ترجمه:

امر ششم‌

ششمين امرى كه موجب افتراق و امتياز حال از تمييز است اينكه:

حقّ حال آنستكه مشتقّ بوده و حقّ تمييز جامد بودن مى‌باشد و گاهى امر عكس مى‌شود يعنى حال جامد و تمييز مشتقّ مى‌آيد، حال جامد مانند:

هذا مالك ذهبا (اين مال تو است در حاليكه طلا است).

شاهد در « ذهبا بوده كه حال است و جامد مى‌باشد.

و نيز مانند: و تنحتون الجبال بيوتا.

( و بتراشيد كوهها را در حاليكه از آنها منزلهائى مى‌سازيد).

شاهد در « بيوتا » است كه حال بوده و جامد مى‌باشد.

تمييز مشتقّ مانند: للّه درّه فارسا.

( براى خدا است خير كثير او از حيث سواركارى).

شاهد در « فارسا » بوده كه تمييز است و مشتقّ مى‌باشد.

و نيز مانند كلام شما كه مى‌گوئيد: كرم زيد ضيفا.

( زيد كريم و بزرگوار است از حيث ميهمانى كه دارد).

شاهدر « ضيفا » است كه تمييز بوده و مشتقّ مى‌باشد.

البتّه تمييز بودن « ضيف » در وقتى است كه قصد شما از القاء اينكلام ثناء گفتن و مدح نمودن ميهمان زيد بوده و او را بخواهيد متّصف به كرم نمائيد ولى اگر مراد اين باشد كه زيد خودش ميهمان است هم احتمال دارد كه « ضيفا » حال بوده و هم ممكنست تمييز باشد.

ولى اگر قصد تمييز آوردن « ضيفا » باشد بهتر اينستكه لفظ « من » بر سرش داخل نمائى يعنى بگوئى: كرم زيد من ضيف يعنى زيد از جهت ميهمان بودن كريم مى‌باشد.

سپس مصنّف مى‌گويد:

در اسم منصوب بعد از « حبّذا » اختلاف است:

اخفش و فارسى و ربعى آنرا مطلقا حال مى‌دانند اعمّ از آنكه جامد