الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٤ - امور فارق بين حال و تمييز و مشتركات بين آندو

متن: و يبتنى على علميّته انّه فى البسملة و نحوها بدل لا نعت، و انّ الرّحيم بعده نعت له، لا نعت لاسم اللّه سبحانه و تعالى، اذا لا يتقدّم البدل على النّعت، و انّ السؤال الّذى سأله الزّمخشرى و غيره لم قدّم الرّحمن مع انّ عادتهم تقديم غير الابلغ كقولهم: عالم نحرير، و جواد فيّاض، غير متّجه.

و ممّا يوضح لك انّه غير صفة مجيئه كثيرا غير تابع نحو «الرّحمنعلّم القرآن» «قلادعوا اللّه او ادعو الرّحمن»، «و اذا قيل لهم اسجدوا للرّحمن قالوا و ما الرّحمن».

ترجمه:

سپس مصنّف گويد:

و بر علم بودن كلمه « رحمن » اين نكته مرتّب مى‌شود كه در « بسم اللّه الرّحمن الرّحيم» مى‌بايد آنرا بدل از « اللّه » قرار داد نه صفت و كلمه « الرّحيم » بعد از آن صفت براى « رحمن » است نه نعت براى « اللّه » زيرا هيچگاه بدل بر صفت موصوف مقدّم نمى‌شود.

نقد

ممكنست در مقام انتقاد گفته شود:

زمخشرى و غير او سؤالى را در اينجا ايرد كرده‌اند كه مقتضاى آن اينستكه « رحمن » صفت براى « اللّه » باشد نه بدل و آن سؤال اينست:

چرا در كلمه « بسم اللّه» رحمن بر رحيم مقدّم شده با اينكه عادت عرب بر اينست كه صفت غير ابلغ را بر ابلغ مقدّم مى‌كنند چنانچه در كلمات اهل لسان گفته مى‌شود: عالم نحرير و جواد فيّاض كه در اين عبارت عالم بر نحرير و جواد بر فيّاض مقدّم شده بنابراين طبق قاعده بايد گفته شود بسم اللّه الرّحيم الرّحمن.