الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٢٦ - مقاله زمخشرى

سائل پس از آنكه ابن اخضر بيت مذكور را انشاد كرد چون متوجّه جواب نشد دوباره مطالبه جواب نموده و گفت جواب چه شد؟

ابن ابرش كه در حضورش سؤال و جواب مزبور مطرح گرديده بود بسخن درآمد و گفت:

ابن اخضر جواب سؤال را داد.

مقصود ابن ابرش اين بود كه جواب اينستكه كلمه « مقاله » چون به مبنى اضافه شده از آن كسب بناء كرده لذا لفظ مقاله مفتوح است نه منصوب ولى محلّش مرفوع است تا بدل باشد از « انّك لمتنى» كه فاعل است براى « اتانى » .

و شاهد بر اين ادّعاء آنستكه لفظ « مقاله » در حكايتى مرفوع قرائت شده و اين مؤيد آنستكه بدل است از فاعل اتانى.

سپس مصنّف گويد:

جوابى كه ابن اخضر داده از نظر ما پسنديده و نيكو نيست زيرا كسب بناء در جائى است كه مضاف مبهم باشد و حال آنكه لفظ « مقاله » در بيت از اسماء مبهمه نمى‌باشد و اگر اين جواب را بخواهيم صحيح دانسته و بناء « مقاله » را بپذيريم بايد در مثال « غلامك » و « فرسك » و امثال اينها نيز قائل به مبنى بودن مضاف شويم و حال آنكه احدى بآن قائل نشده و قبلا گذشت كه ابن مالك در كلمه « مثل » از بناء منع نمود با اينكه اين لفظ مبهم است و علّت منع را اين قرار داد كه داراى صيغه تثنيه و جمع مى‌باشد.

و وقتى در كلمه « مثل » امر چنين باشد پس چه گمان مى‌برى در حق كلمه « مقاله » ، بنابراين از نظر ما اين لفظ منصوب است و در وجه نصب آن سه احتمال است:

الف: آنكه منصوب بنزع خافض باشد يعنى باء جارّه از اوّلش اسقاط شده.

ب: منصوب باشد باضمار « اعنى » .