الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩١ - مسئله اول بيان شروط ضمير فصل

برتر و بالاتر) را بر همين تقدير حمل كرده‌اند يعنى گفته‌اند قبل از ضمير « هى » كه ضمير فصل است نكره يعنى « امّة » واقع شده است البتّه اين گروه « امّة » را اسم « يكون » و « اربى » را منصوب دانسته‌اند تا خبر « كان » باشد.

شرح‌

قوله: كونه معرفة: ضمير در « كونه » به ما قبل ضمير فصل راجع است.

قوله: كونه نكرة: ضمير در « كونه » به ما قبل ضمير فصل عود مى‌كند.

قوله: و حملوا عليه: ضمير در « عليه » به كون ما قبل الضّمير نكرة عود مى‌كند.

قوله: ان يكون امّة هى اربى: آيه (٩٢) از سوره نحل.

متن: و يشترط فيما بعده امران:

كونه خبرا لمبتداء فى الحال او فى الاصل.

و كونه معرفة او كالمعرفة فى انّه لا يقبل « ال » كما تقدّم فى « خيرا » و « اقلّ » و شرطه الّذى كالمعرفة: ان يكون اسما كما مثلنا، و خالف فى ذلك الجرجانى فالحق المضارع بالاسم لتشابههما، و جعل منه نحو «انّههو يبدى‌ء و يعيد» و هو عند غيره توكيد، او مبتداء، و تبع الجرجانى ابو البقاء، فاجاز الفصل فى‌ «ومكر اولئك هو يبور» و ابن الخبّاز فقال فى شرح الايضاح: لا فرق بين كون امتناع « ال » لعارض كافعل من، و المضاف كمثلك و غلام زيد، او لذاته كالفعل المضارع.

ترجمه:

و در ما بعد ضمير فصل دو شرط معتبر است:

الف: آنكه فعلا يا در اصل خبر براى مبتداء باشد.

ب: آنكه معرفه يا همچون معرفه باشد يعنى همانطورى كه معرفه الف و لام قبول نمى‌كند آن نيز الف و لام را نپذيرد چنانچه مثالش « خير » و « اقلّ » بوده كه قبلا ذكر شدند.

و شرط كلمه‌اى كه همچون معرفه است اين مى‌باشد كه آنرا اسم‌