إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٤٩ - محصل كلام جبريه

و همچنين نمى‌توانيد و صحيح نيست‌ تعبير كنيد كه فلان ميوه، داراى طعم شيرين يا تلخ هست، شيرينى و تلخى، ارتباطى به ميوه ندارد. و خلاصه اينكه تمام اسنادهاى مذكور، مجازى است، همان‌طور كه در كتاب مطوّل خوانده‌ايد كه اسناد انبات به گياهان و بهار- در جمله انبت الرّبيع البقل- به نحو مجاز است نه حقيقت و انبات گياهان ارتباطى به فصل بهار ندارد بلكه در حقيقت، خداوند متعال است كه آنها را مى‌روياند ولى مجازا آن را به ربيع، نسبت مى‌دهيم.

جبريّون گفته‌اند اسناد مجازى مذكور را بين تمام موجودات و «آثار و خواصّشان» جارى و سارى بدانيد و اسناد حقيقى فقط درباره پروردگار جهان، ثابت است و موجودات هيچ‌گونه نقشى در ترتّب آثار و خواص ندارند مثلا حرارت، ارتباطى به نار ندارد و آب، تأثيرى در برودت ندارد.

سؤال: چرا به دنبال نار، حرارت، تحقّق پيدا مى‌كند امّا به دنبال آب، حرارت، حس نمى‌شود.

جواب: وجود حرارت به دنبال نار، دليل بر تأثير و تأثّر نيست فقط امتيازى كه آتش دارد اين است كه عادت خداوند متعال بر اين جارى شده كه مستقيما و بدون مقدّمه به دنبال نار، حرارت را ايجاد مى‌كند پس عادة اللّه بر اين جارى شده كه به دنبال «نار» حرارت و به دنبال «ماء» برودت را ايجاد نمايد و شايد- البتّه اين احتمال و اين مطلب در كلام آنها نيست- كه گاهى خداوند متعال در دنبال نار، حرارت را ايجاد ننمايد كما اينكه در داستان حضرت ابراهيم «عليه السّلام» چنين مسأله‌اى اتّفاق افتاد و در دنبال آتش نه تنها حرارت، وجود پيدا نكرد بلكه برودت بوجود آمد- قلنا يا نار كونى بردا و سلاما على ابراهيم‌-

جبريّون، پا فراتر نهاده و گفته‌اند كه: