إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٥٤ - ضابطه كلى براى مشتق اصولى

فعليه كلّما كان مفهومه منتزعا من الذّات، بملاحظة اتّصافها بالصّفات الخارجة عن الذّاتيّات- كانت عرضا أو عرضيّا- كالزّوجيّة و الرقّيّة و الحرّيّة و غيرها من الاعتبارات و الإضافات، كان محل النّزاع و إن كان جامدا، و هذا بخلاف ما كان مفهومه منتزعا عن مقام الذّات و الذّاتيّات، فإنّه لا نزاع في كونه حقيقة في خصوص ما إذا كانت الذّات باقية بذاتياتها(١).

ضابطه كلّى براى مشتق اصولى‌

(١)- مصنّف «ره» با توجّه به تعميم محلّ نزاع و دخول بعضى از جوامد در محلّ بحث، يك قاعده كلّى براى مشتق بيان كرده‌اند كه:

هر عنوانى كه مفهومش از ذات، انتزاع شده باشد منتها به لحاظ اتّصاف آن ذات به صفاتى كه خارج از ذاتيّات است در محلّ نزاع در بحث مشتق، داخل است خواه آن صفات خارجى، عرض باشد- ما بحذاء خارجى داشته باشد- مانند سواد و بياض يا عرضى و از امور اعتبارى باشد مانند ملكيّت، زوجيّت و رقّيّت.

امّا عناوينى كه مفهومشان از ذات و ذاتيّات انتزاع شده مانند كلمه انسان و ناطق، داخل بحث و جزء مشتق اصولى نيستند، كسى توهّم نكند كه كلمه انسان و ناطق مانند كلمه زوج، مشتق اصولى است زيرا آن‌ها از مقام ذات و ذاتيّات انتزاع شده‌اند اگر انسانى مرد و بعد از مدتى حالت ترابى پيدا كرد، كسى به آن خاك، انسان اطلاق نمى‌كند بلكه انسان يعنى كسى كه بالفعل متلبّس به انسانيّت هست و ناطق، يعنى فردى كه بالفعل متلبّس به نطق است.

خلاصه: هر مفهومى كه از ذات، منتزع باشد به ملاحظه اتّصاف آن ذات به صفتى از صفات- مانند قيام و قعود- يا اضافه‌اى از اضافات- مانند ملكيّت و زوجيّت- داخل‌