اقتدار خود خليفه ناتوان عباسى را به جايگاهش مى‌نشانند، مى‌تواند فرصتى را براى فقهايى چون شيخ مفيد بوجود آورد كه مسأله ولايت فقيه را به طور صريح در شكل مطلق آن در كتاب فقهى «المقنعه» ارائه دهد. اما هنگامى كه بغداد و كرخ و خانه شيخ طوسى در آتش فتنه سلجوقيان متعصب مى‌سوزد و به قتل عام شيعيان و آتش زدن كتابخانه و آثار علمى شيخ طوسى مى‌انجامد، چه انتظارى مى‌توان از چنين فقيهى داشت كه مى‌بايست قبل از هرچيز مذهب و حوزه فقهى شيعه را از آتش تعصب زمان نجات دهد.

ابهت و عظمت علمى شيخ طوسى يك قرن تمام بر افكار و آراء فقهاى شيعه حكم‌فرما مى‌شود كه همت همگان بر حفظ مركزيت فقاهت شيعه در نجف اشرف متمركز مى‌گردد.

با آغاز تحول جديد فقه شيعه يعنى ظهور فقيه نامدار و متهورى مانند ابن ادريس يك بار ديگر مسأله ولايت فقيه را احيا مى‌كند لكن نه به صراحت شيخ مفيد. او انديشه سياسى شيعه را بر پايگاه ديگرى كه مورد اتفاق همه فقهاى اسلام است بنا مى‌نهد و از امر به معروف و نهى از منكر مسأله را آغاز مى‌نمايد. و مشكل بزرگ اين انديشه سياسى كه اگر بخواهد تئوريك و نظام‌ساز گردد بايد همه مراتب آن از جمله امر به معروف و نهى از منكرى كه به حرب و حرج و قتل مى‌انجامد تجويز گردد.

ابن ادريس، اين مسأله را صريحاً مطرح مى‌كند و شبهه و احتمال موكول بودن آن به اذن امام (ع) را رد مى‌كند و به اين طريق زمينه اين انديشه سياسى كه هر عملى كه به اذن امام (ع) نياز دارد اذن فقيه جامع الشرايط در آن كافى است را احيا مى‌نمايد.

هنگامى كه عصر محقق حلى را كه آغازگر دوران متأخران فقهاى شيعه در قرن هفتم است مورد بررسى قرار مى‌دهيم مى‌بينيم او و خلف صالحش علامه حلى و همچنين شهيدين، براى پوشش دادن به فقه شيعه و در امان ماندن از آسيب تفكر حاكم (اهل سنت) ناگزير به مهاجرت به مصر و مراكز علمى اهل سنت تن درمى‌دهند و در اين مراكز فقه اهل سنت را مى‌آموزند و گاه آن را در مدارس ويژه اهل سنت تدريس مى‌كنند.

در اين دوران اختناق شديد كه حتى شهيد اول، محكوم به اعدام و جسدش سوزانيده مى‌شود و شهيد دوم تنش پس از جدا شدن از سر به دريا افكنده مى‌شود و حتى فرار به