به اين ترتيب در نگاه تاريخى به انديشه سلفى نمى‌توان از ابن تيميه حتى به عنوان احياگر اين انديشه نام برد. زيرا او خود بانى و مؤسس اين تفكر بنيادى است. علاقه مفرطى كه وى به انتساب مسلك خود به سلف نشان مى‌دهد از آنجا ناشى مى‌شود كه نظريات دينى هر قدر از مايه تقدس بيشترى برخوردار باشند مقبول‌تر و دلنشين‌تر جلوه مى‌كنند. بويژه اگر اين نظريات با آراء معروف و نظريات مشهور اهل دين مخالف باشد. [١]

اگر پيدايش انديشه سلفى را در قرن هفتم و ساماندهى آن توسط ابن تيميه را بپذيريم، دومين مرحله تحليل تاريخى اين انديشه جست‌وجوى علل و عواملى است كه چنين بازتاب فكرى را در آن عصر بوجود آورده است.

مبانى اوليه نظام فكرى ابن تيميه از دو عامل فقهى و كلامى شكل گرفت. در فقه، مذهب حنبلى را كه خاندان وى سخت به آن پايبند بودند پذيرفت و در كلام به مذهب اشعرى كه در محيط علمى دمشق در عصر وى به مذهب سنت شهرت داشت پيوست.

ابن تيميه عليرغم تعارضهايى كه بين اين دو مذهب فقهى و كلامى به ويژه در تأويل برخى از متشابهات قرآن و حديث كه توسط ابوالحسن اشعرى (م. [٢] ٦٠ ه‌.) و حاميان وى انجام مى‌گرفت ديده مى‌شد، توانست هر دو مذهب را در سامان انديشه جديد وفق دهد و به همين سبب مورد نقد و اعتراض فقهاى حنفى قرار گرفت كه به درگيريهاى شديدى منتهى گرديد.٢

به عقيده ابن تيميه هرچند ابوالحسن اشعرى و حاميان وى براى اثبات انديشه كلامى خود به دلايل فلسفى و روشهاى منطقى گرايش نشان مى‌دادند لكن از نظر وى مذهب اشعرى بدان جهت اهميت و تفوق داشت كه از ظواهر قرآن و نصوص حديث، تطابق بيشترى با مذهب اشعرى استفاده مى‌شد.

در حالى كه وى عكس آن را در مورد مسلك صوفيه كه در آن زمان رايج بود استظهار مى‌نمود و هر قدر مذهب فقهى حنبلى و انديشه كلامى اشعرى در ساماندهى فكرى ابن تيميه نقش مثبت مؤثر داشت. صوفيگرى در اين ميان نقش منفى و تخريبى را ايفا

[١] . نمونه اين نوع تقديس يا تقديس نهايى را مى‌توان در تغيير تاريخ تولد ابن تيميه از طرف علاقمندانش مشاهده نمود كه به جاى (دهم ربيع الاول ٦٦١، دوازدهم ربيع الاول) را ياد كرده‌اند تا با ميلاد پيامبر اسلام (ص) تطابق داشته باشد.

[٢] . ابن تيميه در رساله حمويه به تعدادى از اين نقدها و اعتراضها پاسخ مى‌دهد و آياتى چون: (عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ) و (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ) را غير قابل تأويل و در ضمن ناشناخته مى‌شمارد.