روش مسالمت‌آميز و صلحجويانه اسلام در برابر مخالفان و بيگانگانى كه در صدد مخاصمه و توطئه نيستند امرى مسلم و مورد تأكيد در لابه‌لاى نصوص مختلف اسلامى و بيان شده در آثار متعدد از اين قلم مى‌باشد. [١]

١. اصل مقابله به مثل:

رفتار متقابل در مواردى كه دشمن مرتكب خيانت، جنايت و تجاوز مى‌شود، ذاتاً مطلوب نيست لكن اسلام از اين اصل به عنوان عمل بازدارنده از تداوم خصومت ناجوانمردانه و تجاوزكارانه استفاده مى‌كند. [٢] اصل مقابله به مثل در حد يك روش بازدارنده مورد تأييد قرآن است نه به طور مطلق و از اين رو تأكيد قرآن در استفاده از اين اصل آن است كه مقابله به مثل وسيله‌اى براى تكرار تجاوز تلقى نشود و موجب تعدى از حق و عدالت نگردد. [٣]

روشمند بودن عمليات تلافى‌جويانه، راه را به سوى سوء استفاده از اين اصل براى تجاوز متقابل هرچند با دشمن بسته است. اين نكته را مى‌توان با مقايسه كاملاً ساده بين يك آيه كه در تأسيس اصل حقوقى مقابله به مثل در قرآن آمده با آيات متعددى كه بر روشمند بودن اصل مقابله به مثل تأكيد ورزيده به دست آورد. [٤]

مى‌توان گفت كه اصل مقابله به مثل در برخورد با تجاوز ماهيتاً با اصل قصاص در جنايت همسو و از يك منطق و قانون برخوردار مى‌باشد و هر دو مورد، نوعى عمل تلافى جويانه محسوب مى‌شود و از اين رو قرآن عفو و ناديده گرفتن تجاوز و جنايت را تا آنجا كه به امنيت و سلامت جامعه لطمه نزند توصيه مى‌كند (وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ‌). [٥] ارجحيت برخورد انسانى عفو در مقابل حق انتقام و تلاقى براى آن است كه گاه عمليات تلافى جويانه به شكل دورانى و زنجيره‌اى تجاوزها و جنايات متعدد ديگرى را به بار مى‌آورد. قرآن در يك تجزيه و تحليل كلى اصولاً اعمال تلافى جويانه را هرچند كه در قالب قصاص در امور كيفرى باشد عملى نامطلوب و چون اصل جنايت عملى زشت

[١] . بجز مواردى كه در اين مجموعه مى‌خوانيد رك: همين مجموعه، ج ٣، حقوق بين الملل اسلام.

[٢] . (فَمَنِ اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ‌) سوره بقره، آيه ١٩٤.

[٣] . (فَمَنِ اِبْتَغىٰ وَرٰاءَ ذٰلِكَ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلعٰادُونَ‌) سوره مؤمنون، آيه ٧ و (وَ لاٰ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا) سوره مائده، آيه ٢ و (وَ قٰاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ اَلَّذِينَ يُقٰاتِلُونَكُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا) سوره بقره، آيه ١٩٠.

[٤] . (فَمَنِ اِبْتَغىٰ وَرٰاءَ ذٰلِكَ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلعٰادُونَ‌) سوره مؤمنون، آيه ٧ و (وَ لاٰ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا) مائده، آيه ٢ و (وَ قٰاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ اَلَّذِينَ يُقٰاتِلُونَكُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا) بقره، آيه ١٩٠.

[٥] . سوره بقره، آيه ١٨٤.