مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٧٢ - كيفيت انديشه در آفرينش
بنا بر اين در مورد هر يك از اين اجزاء و در باره هر يك از اعضاء و بعد در- باره مجموعه بدن مجال انديشيدن وجود دارد، و همه اينها نظر به عجايب مادى بدن و شگفتيهاى معنوى و صفاتى كه با حواس قابل درك نيستند، مهمترند، پس هم اكنون به ظاهر و باطن، به پيكره و ويژگيهاى آن دقت كن، قدرت نمايى در آنها خواهى ديد كه مايه شگفتى است. و تمام اينها ساخته دست خداوند از قطره آب نجسى است! پس، از همين جا با قدرت آفريدگار آشنا مىشوى! پس قدرت نمايى خدا در ملكوت آسمانها و زمين، و ستارگان چگونه است؟! و حكمت او در- باره اوضاع اشكال و اندازهها، اعداد، و ارتباط آنها با يك ديگر و جدايى و فاصله آنها نسبت به هم، و اختلاف صورت آنها و تفاوت جاى طلوع و غروب هر كدام، چه مىباشد؟! هرگز تصور نكن كه ذرّهاى از ملكوت آسمانها و زمين از حكمت و حكمتها تهى باشد، در صورتى كه از نظر آفرينش و ساختار از پيكر انسان، محكمتر و استوارتر است و داراى شگفتيهاى بيشترى است، بلكه تمام موجودات زمين، هيچ قابل مقايسه با عجايب آسمانها نيست! و از اين رو خداى متعال فرموده است: «آيا آفرينش شما سختتر است يا آسمانى كه بنا كرده است آن را (١١)».
دوباره برگرد به نطفه، حالت اوّل آن را مورد دقّت قرار ده و بعد، ببين حال چه شده است؟ و فكر كن كه اگر تمام جنّ و انس جمع شوند و بخواهند براى اين نطفه، گوش، چشم، عقل، قدرت، علم و روان بيافرينند، و همچنين، استخوانها، پيها، عصب يا پوست و مو، در آن ايجاد كنند، آيا مىتوانند؟ بلكه اگر بخواهند حقيقت ذات و كيفيت آفرينش انسان را- پس از اينكه خداوند آفريده است- بشناسند، براستى كه ناتوانند (١٢). پس تعجب از تو كه اگر نقشى روى ديوار مشاهده كنى كه نقاش در تصوير آن مهارت به خرج داده، به حدّى كه به شكل انسان شباهت نزديكى داشته باشد، و بيننده بگويد كه گويا او انسان بزرگى بوده است، چيره دستى نقاش، مهارت و هوشيارى زياد او تو را به شگفتى واداشته، و جايگاه والايى در قلب تو پيدا مىكند، با اينكه مىدانى اين تصوير با رنگ آميزى قلم،