مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٧٨ - كيفيت انديشه در آفرينش

جهانيان درآيد و اين مقام براى چهارپايان و آن انسانى كه از دنيا فقط تمايلات حيوانى را پسنديده است، نيست، زيرا او از چهارپايان بدتر است چون چهارپا چنين توانى ندارد، امّا او را خداوند قدرت و امكان داد، تا فكر كند و سپاسگزار باشد امّا او نمى‌انديشد و كفران نعمت مى‌كند پس آنان چون چهار پايان، بلكه گمراه‌ترند! حال كه راه انديشيدن در باره خود را دانستى، پس بينديش! پس در باره زمينى كه جاى زندگى تو است و در باره رودها، درياها، كوهها و معادنش بينديش! آنگاه به ملكوت آسمان بنگر و در باره آنها نيز فكر كن.

اما زمين كه از جمله نشانه‌هاى قدرت اوست كه زمين را بستر، و گهواره گونه آفريده است و در آن راههاى كوچك و بزرگ ساخته و رام كرده است تا روى آن راه برويد، و آن را (به ظاهر) ثابت و بدون حركت قرار داده و كوهها را مانند ميخها در آن ميخكوب كرده است تا از لغزاندن شما مانع شود، و نواحى آن را چنان گسترده است كه انسانها از رسيدن به تمام گوشه و كنارهاى آن ناتوانند، هر چند كه عمر طولانى داشته و فراوان در سير و گردش باشند، خداوند متعال فرموده است: «و كاخ آسمان را ما به قدرت خود برافراشتيم و مائيم كه پر كارى تواناييم، و زمين را بگسترديم، و چه نيكو گهواره‌اى بگسترديم (١٦).» و «او خدايى است كه زمين را براى شما بگسترد (١٧)» و در قرآن مجيد در باره زمين آيات زيادى آمده است تا در شگفتيهاى آن بينديشيم، آيا پشت زمين را براى زنده‌ها جاى آرامش و داخل آن را براى مردگان آرامگاه نساخته است، خداوند سبحان مى‌فرمايد: «آيا ما زمين را جامع تمام نيازهاى شما قرار نداديم، تا زنده‌ها روى زمين و مرده‌ها زير زمين جايگزين شوند (١٨).» به زمين نگاه كن كه بى‌جان است، وقتى كه آب بر آن مى‌ريزد، شاد و شاداب مى‌شود و سبز و پر از گياهان شگفت انگيز مى‌شود، و بعد ببين كه چگونه اطراف زمين كوههاى سر به فلك كشيده محكم و استوار به زمين استحكام بخشيده‌اند، و چگونه آبها را در زير