مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٢١٣ - جدال، شوخى و مسخرگى

دشمنى تندرو، و شديد العداوه است. (٣) و نيز فرمود: هر كس از روى نادانى پافشارى در دشمنى و ستيز كند، همواره مورد خشم خداست تا وقتى كه ترك ستيز كند. (٤) و گفته‌اند: از دشمنى و ستيز دورى كنيد كه باعث نابودى دين است، و هر گاه شخص ستيز جو و اهل جدال، قصد داشته باشد كه به وسيله پايدارى در ستيز، به طرف تسلط يابد و يا او را بيازارد، و به آنچه به خاطر آن مبارزه‌جويى كرده، برسد به اين ترتيب كه در راه خصومت، سخنان آزار دهنده را به صورت شوخى به زبان آورد، و نيازى به كمك گرفتن از برهان و بيان حقيقت، نبيند، و دليل آن كه با طرف روبرو مى‌شود، تنها خصومت و عناد غلبه بر دشمن و شكست دادن او بوده باشد، با اين كه خود وى گاهى اين مقدار كار، و شكست طرف را كار ناچيزى مى‌شمارد، عمل نكوهيده مرتكب شده است.

در بين مردم كسانى پيدا مى‌شوند كه به زبان مى‌آورند؛ هدفم دشمنى با طرف و شكست آبرو و شخصيت اوست. اگر كسى چنين هدفى در جدال داشته باشد، جدا مذموم است، و اما كسى كه هدفش آن است كه حجّت و برهان او در راه شرع- بدون مبالغه در خصومت و تندروى و لجبازى و قصد دشمنى و آزار- غلبه كند، عملش، عمل خلاف و حرام نيست، امّا بهتر آن است كه پس از اثبات مطلب از جدال خوددارى كند، زيرا در مورد خصومت زبان را در حدّ اعتدال نگهداشتن پذيرفته است، امّا ادامه خصومت باعث هر چه بيشتر مشتعل شدن آتش درونى و طغيان خشم نسبت به مطلب مورد نزاع است و نتيجه‌اش كينه و عداوت قلبى بين دو طرف است تا آنجا كه هر يك از ناراحتى ديگرى خوشحال و از خوشحالى او غمگين مى‌شود! و بسا كه زبانش را به هتك حرمت او مى‌گشايد.

بنا بر اين هر كس آغازگر خصومت و جدال باشد، در معرض اين خطرها قرار گرفته و كمترين حدش آن است كه، فكرش ناراحت و مضطرب خواهد شد، حتى گاهى موقع نمازش، در دل مشغول بگومگو با طرف است. پس خصومت و مجادله به اين‌