مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٥٣ - احاديث و مواعظ متفرقه

از نهانيهاى دل انسان آگاهى دارد از رگها و اعصاب او هم نزديكتر به اوست، و نزديكى در اينجا از نظر مسافت و مساحت نيست، بلكه از جهت آگاهى و احاطه است.

و قول خداى تعالى: وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ (١٦٢- و مقصود از بيهوشى مرگ در اينجا آن گرفتارى است كه باعث بيهوشى محتضر بهنگام مرگ مى‌شود، او قوه تميز و تشخيص خود را از دست مى‌دهد، و به همراه آن معقولاتش هم از بين مى‌رود، اين است كه خداوند متعال آن حالت را به مستى شراب تشبيه كرده است جز اين كه آن مستى گوارا و اين مستى ناگوار و آزار دهنده است، و كلمه «بالحق» يكى از دو معنى را احتمال مى‌دهد: يكى آن كه «و جاءت بالحق» به معنى امر اخروى باشد به حدّى كه انسان از آن آگاه شود، يا بطور قهرى و يا آن را علنى ببيند، و معناى ديگر آن كه مقصود از «بالحق» در اينجاست يعنى مرگى كه حق است.

و آيه مباركه: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (١٦٣- استعاره است، مقصود از آن، چيزى است كه انسان بهنگام از بين رفتن تكليف، از نشانه‌ها و شرايط رستاخيز مى‌بيند، در نتيجه عوارض شكها و شبهه‌هاى هر چيزى از بين مى‌رود، و آنچه را كه باور نداشت باور مى‌كند و آنچه را انكار داشت اعتراف مى‌كند و طورى مى‌شود كه گويا، پس از يك ايستائى چشمش تيز بين، و پس از يك بيمارى و درد، بيناتر مى‌شود، اين است معناى آيه مباركه: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى‌ لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ (١٦٤- پس معناى آيه چنين است: براى هر كسى كه دل سود بخشى دارد، زيرا بعضى از دلها بى‌سود است آنگاه كه به گمراهى گرايش يافته و از راه راست به دليل پيروى از هواى نفس منصرف گردد.

و معناى: «القى السّمع» آن است كه انسان در گوش فرادادن به تذكر و