مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ١٨١ - عوامل حسن خلق

عوامل حسن خلق‌

حسن خلق به اعتدال درست انديشيدن در كمال حكمت، برمى‌گردد، زيرا خشم و شهوت در اختيار عقل و انديشه قرار دارند، و اين با صحّت عقل و علاقه به كارهاى خوب ميسّر مى‌شود، چون عاقل علاقه‌مند است كه مى‌تواند اخلاق خود را نيك گرداند و رفتار خويش را آراسته سازد، و نفس خود را بدون آموختن از عالمى مؤدب به آداب اخلاقى كند، مانند: عيسى بن مريم، يحيى بن زكريا و ساير پيامبران و امامان (ع)، و هر كس چنين اراده‌اى داشته باشد، توانايى دارد و مى‌تواند، و چه بسا از راه تعليم اين حالات به دست مى‌آيند، پس انسان اين اخلاق را با مجاهده نفس و رياضت تحصيل مى‌كند، پس هر كه طالب جود است، خود را وادار و موظّف مى‌كند تا كار شخص بخشنده را انجام دهد، يعنى بذل مال كند، و همواره خود را به اين عمل وامى‌دارد تا به صورت عادتى براى او درآيد، و كار ساده و آسان بشود، و او بخشنده شود. و همچنين هر كس مى‌خواهد فروتنى را براى خود كسب كند، راهش اين است كه اعمال فروتنان را مدتى طولانى با مجاهده نفس مراقبت كند، و خود را به زحمت وادارد، تا به صورت خو و طبيعت درآيد، و تواضع كردن برايش سهل و آسان شود، و نتيجه‌اش آن كه اين كار برايش لذّت بخش باشد. پس بخشنده آن كسى است كه از صرف مال لذّت مى‌برد، بدون هيچ رنجشى صرف مى‌كند، و متواضع، آن كسى است كه از تواضع لذّت مى‌برد.

و هيچ خلقى از اخلاق دينى در انسان ريشه‌دار نمى‌شود تا وقتى كه به تمام‌