مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٣٠ - محاسبه نفس

پس پايبندى به طاعت جز با اعتقاد به محاسبه نفس امكان پذير نيست، بنا بر اين بر هر صاحب خردى كه ايمان به خدا و روز جزا دارد، لازم است كه در حركات و سكناتش از خويشتن خود غافل نباشد، زيرا هر لحظه‌اى از عمر گوهر گرانبهايى است كه عوض ندارد، و ممكن است با او گنجى از گنجهايى را خريد كه براى هميشه نعمتهايش پايان نپذيرد، پس گذراندن اين نفسها بى‌فايده و يا در راهى كه باعث هلاكت است، زيانى بزرگ و سهمگين است كه هيچ عاقلى مرتكب آن نمى‌شود.

پس هر گاه بنده‌اى بامدادان از خواب بيدار شود و از فريضه صبح فارغ شود، لازم است كه ساعتى دل را براى محاسبه نفس فارغ دارد، همان طورى كه يك بازرگان وقتى كه مى‌خواهد مال التّجاره را به شريك بسپارد مجلس را براى محاسبه خلوت مى‌كند، او نيز به نفس بگويد: من سرمايه‌اى جز عمر ندارم، و هر گاه سرمايه‌ام از دست برود، خسارت و زيانى متحمّل شده‌ام، و نوميدى از بازرگانى حتمى است، اين روز جديد كه خدا به من فرصتى داده و اجلم را به تأخير انداخته و مرا مورد لطف قرار داده است، در حالى كه اگر مرگ مرا رسانده بود، آرزو مى‌كردم كاش يك روز مرا به دنيا باز مى‌گرداند تا عمل صالحى انجام دهم، پس گمان كن كه تو مرده بودى، و بعد تو را باز گردانده‌اند، پس مواظب باش، مبادا كه امروز را تباه سازى! زيرا هر لحظه گوهرى است كه قيمت ندارد، بدان اى نفس كه هر روز و شبى بيست و چهار ساعت است، و در خبر است كه هر روز بيست و چهار خزانه پياپى به روى بنده گشوده مى‌شود، پس يك خزانه به روى وى گشوده مى‌شود آن را پر از حسنات عملى مى‌بيند كه در آن ساعت انجام داده و شاد و مسرور مى‌شود، و با ديدن انوارى كه در نزد خداوند بزرگ وسيله رستگاريند خوشحال مى‌شود، به طورى كه اگر اين خوشحالى را به تمام اهل دوزخ تقسيم كنند، آنها را از احساس عذاب دوزخ، غافل گرداند. و خزانه ديگرى، تيره و تار گشوده مى‌شود كه بوى بد آن پراكنده و تاريكيش گسترده است.