مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٣٢ - محاسبه نفس

آفريده‌شده‌اى، از قبيل نگاه عبرت آميز به عجايب خلقت، و نگاه به اعمال نيك براى عمل بر طبق آنها، و نگاه به كتاب خدا و سنّت پيامبر ٦ و مطالعه كتابهاى حكمت و موعظه جهت پند گرفتن و استفاده كردن، و همين كار را لازم است كه در باره يك يك اعضا بويژه زبان و شكم انجام دهى.

امّا زبان، چون بالطبع آزاد است و هزينه‌اى براى حركتش لازم نيست، و جنايتش فوق العاده است، مثل غيبت، دروغ، سخن چينى، خودستايى، نكوهش ديگران، طعنه زدن، لعن و نفرين بر دشمنان و پر حرفى و نظاير اينها، كه زبان عهده دار همه اينهاست با اينكه زبان براى ذكر، يادآورى، تكرار علم، و آموزش، و راهنمايى بندگان خدا به راه حق، و اصلاح بين برادران اسلامى و ساير كارهاى نيك آفريده شده است. پس بايد با خود عهد كند كه در تمام روز زبانش را- جز به ذكر خدا- نجنباند، زيرا سخن مؤمن، ذكر و خاموشيش، انديشه، و نگاهش پند است، و هيچ سخنى بر زبان نمى‌راند مگر اينكه دو فرشته رقيب و عتيد ناظرند و او را از عاقبت سهل انگارى برحذر مى‌دارند و او را هم چون برده گريز پاى متمرّدى نصيحت مى‌كنند، زيرا نفس به طبع خود، نسبت به طاعات متمرّد و از بندگى خدا سركش است، امّا پند و اندرز در آن اثر مى‌كند، يادآورى كن كه ياد آورى مؤمنان را سودمند است (١١)، و خداى متعال فرموده است: «... و بدانيد كه خداوند آنچه در باطن شماست مى‌داند، پس، از او حذر كنيد (١٢) ...» عبادة بن صامت از پيامبر ٦ نقل مى‌كند، در پاسخ مردى كه از آن بزرگوار درخواست پند و موعظه كرده بود، فرمود: هر گاه قصد كارى را داشتى، در- باره عاقبت آن بينديش، پس اگر كار خوبى بود، اقدام كن، و اگر خلاف بود، از آن خوددارى كن (١٣).

يكى از دانايان مى‌گويد: اگر مى‌خواهى عقلت بر هواى نفس غالب شود، به دستور شهوت عمل نكن! لقمان مى‌گويد: مؤمن سرانجام كار را مى‌بيند، بنا بر اين از پشيمانى در امان است.