مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٦١ - تفكر

اعضايم و با قدرت و اراده‌ام انجام گرفته كه همه اينها آفريده و مرحمتى خدايند، اوست كه مرا آفريده و اعضا و جوارح، قدرت و اراده را به من داده است، پس چگونه من خودستايى كنم، در صورتى كه اين ابزار به وجود آورنده عمل من، آفريده و مرحمتى خداست، پس در تمام اينها منّت از آن خداست.

و هر گاه در خود احساس خودخواهى كرد، آنچه باعث حماقت شده، آن را كشف مى‌كند و با خود مى‌گويد: چه باعث بزرگ بينى تو شده است؟ در صورتى كه بزرگ آن است كه نزد خدا بزرگ باشد، و براى خود توضيح مى‌دهد كه اصل و مبدأ او از نطفه پست و سرانجامش مردار گنديده است، و وقتى كه دانست خودخواهى بيمارى كشنده‌اى است و ريشه‌اش نادانى است، در باره راه معالجه و بهبودى آن با انجام كارهاى افراد فروتن، مى‌انديشد و چاره‌جويى مى‌كند.

و هر گاه در خود شهوت خوراك، و ميل به شهوات را احساس كرد، بينديشد و به خود بگويد كه اينها از ويژگيهاى چهار پايان است، اگر در شهوت خوردن و عمل جنسى كمالى بود، اينها را از ويژگيهاى فرشتگان مقرّب قرار مى‌دادند و هر چه حرص بر اينها بيشتر و بر او غالبتر شود، به چهار پايان شبيه‌تر و از ملائكه مقرّب دورتر خواهد بود. آنگاه در باره راه نجات از قبيل، توبه و ندامت بر گناهان و تصميم بر تكرار نكردن گناه، و ايستادگى در برابر آزمون الهى و شكر بر نعمتهاى خدا و ترس و اميد از او، پارسايى در دنيا، اخلاص و صدق در طاعات، دقّت كند و بينديشد، پس بايد هر روز، بنده در باره آنچه از اين صفات باعث قرب بخداست انديشه كند، و هر گاه به چيزى از اينها نياز دارد بايد بداند كه اين حالات نتيجه علوم، و علوم چيزى جز نتايج انديشه‌ها نيست، پس هر گاه خواست براى خود حال توبه و پشيمانى را فراهم كند بايد نخست گناهان خود را بررسى كند و در باره آنها بينديشد، و همه آنها را در خود ببيند و مهمّ بشمارد، و بعد به وعده كيفر و شدّت مجازاتى كه در شرع آمده توجّه كند و در دل بپذيرد كه اينها باعث خشم خداست، تا حالت پشيمانى در او ايجاد شود.