مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٧٩ - كيفيت انديشه در آفرينش

كوهها به وديعت نهاده و چشمه‌سارها را بگشايد و رودها را روى زمين جارى مى‌سازد، و از ميان سنگ خشك و خاك تيره آب گوارا، رقيق، صاف و زلال را بيرون آورد و همه چيز را بدان وسيله زندگى بخشد، و درختان و گياهان گوناگون از دانه برويند، انگور، زيتون، خرما، انار و ميوه‌هاى زياد غير قابل شمار، با اشكال و رنگها و طعمها و صفات و بوهاى مختلف، كه بعضى خوردنى‌ترند تا بعض ديگر، همه با يك آب سيراب مى‌شوند و از يك زمين بيرون آيند.

اگر كسى بگويد: اختلاف اين ميوه‌ها در اختلاف بذر و ماده اصلى آنهاست، پاسخ آن است كه چه وقت در هسته خرما، درختى با خوشه‌هاى خرماى چون گلوبند وجود دارد و كى در يك دانه هفت خوشه و در هر خوشه يك صد دانه بوده است! آنگاه به بيابانها بنگر و ظاهر و باطن آن را با هم مقايسه كن، خواهى ديد كه ظاهر آن خاكى همسان است امّا وقتى آب باران روى آن مى‌بارد، شاداب شده، رشد مى‌كند و از هر نوع گياهان زيبا با رنگهاى مختلف و گياهان همسان و غير همسان برويد، كه هر كدام طعمى و رنگى و بويى و شكلى غير از ديگرى دارد، به انواع فراوان و گوناگونى و شكلهاى مختلف آنها بينديش! سپس در باره طبيعت و خواص گياهان و منافع فراوان آنها دقت كن كه چگونه خداوند در گياهان دارويى سودمند به وديعت نهاده است، كه يكى جنبه غذايى و ديگرى جنبه تقويتى دارد، اين يكى كشنده است و آن يكى باعث سردى است و آن ديگرى در معده هضم شود، صفرا را از اعماق پى‌ها مى‌زدايد، و اين يكى در صفرا تجزيه مى‌شود، و يكى بلغم و سوداء را از بين مى‌برد، و آن ديگرى خود بلغم و سودا توليد مى‌كند، يكى خون را تصفيه مى‌كند و ديگرى در خون تجزيه مى‌شود، و از زمين هيچ برگ و گياهى نمى‌رويد مگر اين كه داراى منافعى است كه انسان قادر نيست تا به دليل فراوانى آنها، از خواص آنها مطلع شود، و ما اگر بخواهيم انواع مختلف گياهان، منافع، حالات، و شگفتيهاى آنها را باز گو