مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٨٠ - كيفيت انديشه در آفرينش

كنيم روزگار عمر در تعريف آنها به پايان مى‌رسد، و تو را از هر نوع نمونه كوچكى كافى است تا تو را به روش انديشه در باره قدرت نمايى خدا كه همه چيز را كامل و استوار آفريده است رهنمون باشد! از جمله نشانه‌هاى قدرت او سنگهاى گران قيمت و گوهرهايى است كه در زير كوهها، و معدنهاى زمين به وديعت نهاده است، در روى زمين قسمتهاى بهم پيوسته مختلفى وجود دارد، كه به كوهها نگاه كن كه چگونه گوهرهاى گرانقدر از طلا، نقره، فيروزه، لعل و ديگر چيزها از آنجا استخراج مى‌كنند، بعضى از آنها مانند طلا و مس، سرب و آهن در كوره و زير چكش ساخته مى‌شوند و بعضى مانند فيروزه، و لعل نقش پذير نيستند، حال چگونه خداوند انسان را به استخراج و تصفيه و ساختن ظروف و وسايل و درم و دينار و زيور آلات رهبرى كرده است، و بعد به معادن زير زمين از قبيل نفت، گوگرد، قير (١٩) و امثال اينها دقت كن، كمترين معدن نمك است كه هيچ نيازى به آن نيست جز خوشخور ساختن غذا! در صورتى كه اگر يك شهر اين ماده معدنى را در اختيار نداشته باشد، هلاكت و نابودى مردم آنجا را فرا خواهد گرفت. به رحمت خدا نگاه كن كه چگونه بعضى جاها را ذاتا نمكزار آفريده است بطورى كه آب زلال باران در آنجا جمع مى‌شود پس از مدتى به نمك تلخ سوزان مبدّل مى‌شود كه خوردن يك مثقال از آن ممكن نيست، و همين نمك را خداوند براى گوارايى غذايت آفريده است، تا غذا را گوارا ميل كنى، و هيچ جماد، حيوان و گياهى وجود ندارد مگر اينكه داراى حكمتى از جانب خداست، و هيچ كدام را بيهوده و بازيچه نيافريده است بلكه همه را به حق و روى حساب و بطور شايسته و در خور حكمت، لطف، جلال و كرمش آفريده است، و از اين رو فرموده است: «ما آسمانها و زمين و آنچه ما بين آنهاست به بازيچه نيافريديم (٢٠).» و از جمله نشانه‌هاى قدرت حق، ملكوت آسمانها و ستاره‌هاى آنجاست، و به حق هر كس از عجايب آسمانها بى‌خبر است در حقيقت از عجايب جهانى‌