مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ١٨٢ - عوامل حسن خلق

عادات خوب، عادت كرده، و از تمام عادتهاى بد دورى كند، و بر مواظبت افعال نيك- چون كسى كه شيفته آنها بوده و از آنها لذّت مى‌برد، و از كارهاى زشت ناراحت است و از آنها رنج مى‌برد- همّت گمارد، چنان كه پيامبر خدا ٦ فرمود: نماز باعث روشنى چشمم است. و هر وقت انجام عبادتها و ترك گناهان از روى بى‌ميلى و سنگينى انجام پذيرد دليل كاستى بوده و بدان وسيله به كمال سعادت نتوان رسيد جز اينكه در مراقبت بر اين اعمال- هر چند از روى بى‌ميلى- خير كثير است. اما بين علاقه و بى‌علاقگى فرق زيادى است، و اين است مفهوم آيه مباركه: «و انّها لكبيرة الّا على الخاشعين.» (٢) پيامبر خدا ٦ مى‌فرمايد: خدا را با علاقه عبادت كنيد، پس اگر نتوانستيد، پس در ايستادگى برابر بى‌ميلى‌تان خير فراوانى است. آنگاه در رسيدن به سعادتى كه در مقابل حسن خلق وعده داده‌اند، لذّت بردن از اطاعت خدا و رنج بردن از معصيت گاه و بى‌گاه، كافى نيست، بلكه سزاوار است كه مداوم و در طول عمر انسانى باشد، و هر چه عمر بيشتر طول كشد، فضيلت سختتر و كاملتر شود؛ و براى همين است كه از پيامبر ٦ در باره سعادت كه مى‌پرسند، مى‌فرمايد: تمام عمر در طاعت خدا گذراندن، و از اين روست كه انبياء و اوصياء و افراد صالح مرگ را دوست نداشتند، چون دنيا را كشتزار آخرت مى‌دانستند، و هر چه عبادت در طول عمر بيشتر، اجر و ثواب افزونتر و نفس آدمى پاكيزه‌تر و كاملتر مى‌شود.

هدف از عبادات، استوارتر شدن اثر آنهاست، و تأثير آن نيز منوط به مواظبت بيشتر است، و هدف از اخلاق هم آن است كه از نفس ريشه حبّ دنيا قطع شود، و علاقه به آخرت در آن ريشه دواند، و چيزى محبوبتر از لقاى پروردگار براى او نباشد، پس تمام مال و وسايلش را جز در راهى كه او را به رضاى پروردگار برساند، صرف نكند، و دوست بدارد كه بر خويشتن رنج عبادت را بچشاند تا به صورت خلق و طبيعتى درآيد، و از خواب و آسايش در نزد او نشانى‌