مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٣٨٨ - درمان خودخواهى و كسب تواضع

مى‌دهند آنچه از صدقات كه مى‌دهند، و دلهايشان ترسناك است (١٧) ...»، و آيه: «به درستى آنانى كه از ترس پروردگارشان بيمناكند (١٨).» و آيه مباركه: «به درستى كه ما پيشتر در ميان كسانمان بيمناك بوديم (١٩).» خداوند متعال فرشتگان را با اين كه آنان، از گناهان پاك و پيوسته در حال عبادت هستند، به بيمناك بودن از خداوند متعال توصيف كرده است، مى‌فرمايد: «شب و روز بدون وقفه تسبيح مى‌گويند» «و ايشان از ترس پروردگارشان بيمناكند (٢٠)». پس هر وقت ترس و بيم از بين رفت، تكبّر پيدا مى‌شود كه باعث هلاكت است، و هر وقت ترس و بيم در قلبى پيدا شد، تواضع نيز حاصل مى‌شود، پس در اين صورت آنچه را يك عابد به سبب داشتن كبر، حسد، غش، كوچك شمردن مردم، و به آنها با نظر تحقير نگريستن باعث فساد آن مى‌شود، بيش از آن چيزى است كه به سبب اعمال ظاهرى باعث اصلاح آن مى‌گردد. اين بود معارفى كه بدان وسيله بيمارى كبر، حسد، و تيرگى قلب معالجه مى‌شود و بس، ليكن پس از شناخت، گاهى دل تواضع را پنهان مى‌دارد و ادعاى بيزارى از خود بينى مى‌كند امّا او دروغ مى‌گويد و هنگامى كه حادثه مورد نظر اتفاق افتاد و سپرى شد، دوباره بر مى‌گردد و وعده خود را فراموش مى‌كند، در اين موقع شايسته نيست كه براى معالجه تنها به شناخت اكتفا شود، بلكه سزاوار است، در مقام عمل برآمده و نفس خود را به كارهاى افراد متواضع- در مواقع هيجان خودخواهى نفس- عادت دهد! توضيح آن كه بايد نفس را به پنج چيز آزمايش كرد:

١- در هر موردى خود را با فردى از همگنان مقايسه كند، پس اگر حرف حقى بر زبان آن رفيقش جارى شد پذيرش و اعتراف، و تشكّر از او به خاطر توجّه دادن و آشنا ساختنش با حق، بر او گران آمد اين خود دليل داشتن خودخواهى است كه بايد به خدا پناه ببرد و به معالجه آن بپردازد، امّا از نظر علمى به اين ترتيب است كه پستى نفس و خطر سرانجام كار را به ياد آورد، و