مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٢١٦ - جدال، شوخى و مسخرگى

كسى به پدر و مادرش ناسزا گويد، گفتند: يا رسول الله ٦! چگونه مى‌شود كه كسى به پدر و مادر خود ناسزا گويد؟ فرمود: كسى به پدر ديگرى ناسزا مى‌گويد، آن نيز برمى‌گردد، به پدر كسى كه ناسزا مى‌گويد! (١٧) امّا شوخى، در اصل ممنوع و نكوهيده است مگر به مقدار اندكى كه استثنا شده است.

پيامبر خدا ٦ فرمود: نه با برادر مسلمانت جدال كن و نه شوخى. (١٨) زيرا كمترين حدّ جدال آزردن ديگران است، چون باعث تكذيب برادر و دوست، و يا نادان شمردن اوست، و اما شوخى كه استثنا شده است عبارت از بذله گويى است كه خاطرى را خوشحال و شاد مى‌كند، اگر به اين مقدار بسنده شود، ممنوع نشده است.

بدان كه آنچه نهى شده است همان زياده روى و مداومت بر شوخى است، امّا مداومت بر شوخى سرگرمى به كار بيهوده و بازيچه است، و بازيچه مباح است امّا ادامه آن نكوهيده و نارواست و امّا زياده‌روى باعث زياد خنديدن است، و خنده زياد دل را مى‌ميراند و تخم كينه در دل مى‌افشاند، و شكوه و وقار را از بين مى‌برد، امّا اگر از اين امور بر كنار باشد، نكوهيده نيست، همان طورى كه از پيامبر ٦ نقل كرده‌اند كه فرمود: من شوخى مى‌كنم ولى در شوخيم جز سخن حق نمى‌گويم، (١٩) آرى كسى همچون پيامبر ٦ مى‌تواند شوخى كند و جز حق نگويد امّا ديگران وقتى كه باب شوخى را باز مى‌كنند، هدفشان خنديدن و خنداندن ديگران است به هر وسيله‌اى كه ممكن باشد! رسول خدا فرمود: گاهى شخصى سخنى را مى‌گويد، تا همنشينان خود را بخنداند كه در نتيجه خود را به پستى مى‌كشاند! از طرفى خنديدن دليل بر غفلت از آخرت است. (٢٠) پيامبر خدا ٦ فرمود: اگر آنچه را كه من مى‌دانم، شما هم مى‌دانستيد هر آينه زياد گريه مى‌كرديد و كم مى‌خنديديد. (٢١) مردى به برادرش گفت: آيا به تو گفته‌اند كه تو وارد دوزخ مى‌شوى؟