شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٢٣٠ - حكايت(١٩) يكى را چو من دل به دست كسى

[١] نه مطرب كه آواز پاى ستور: مراد اين است كه اگر كسى عشق و شور داشته باشد صداى پاى ستوران هم براى او سماع و مايه لذت است و تنها از آواز مغنى لذت نميبرد.

[٢] بم و زير: دو گونه ارتفاع موسيقى است و اختلاف آنها برحسب زيادى و كمى ارتعاش است و مقصود اين است كه مگس با آنكه زير و بم نميشناسد، هميشه در حال نواگرى است. عارف هم بايد چنين باشد و هنگاميكه مگس در نزد او پر مى‌زند از شنيدن صداى پر مگس شوريده گردد و همچون مگس دست بر سر خود زند.

[٣] - دولاب: دلوى كه به چرخ چاه آويخته است و گاهى بر خود چرخ چاه اطلاق ميشود. عارفان چون مست عشق شوند حتى از آواز دولاب به وجد مى‌آيند و مانند دولاب بر گرد خويش مى‌چرخند و به رقص مى‌آيند و همچنانكه آب از دولاب جارى ميشود اشك از ديدگانشان جارى ميگردد.

[٤] مگر مستمع ...: مراد شيخ اجل اين است كه آواز خوش برحسب اختلاف طبع مستمعان تأثيرات گوناگون دارد اگر طاير عقل مستمع با وجد حاصل از سماع بر فراز برج معانى به پرواز درآيد فرشته از سير باز مى‌ماند و به سماع او دل ميدهد، ولى اگر مستمع اهل لهو و شهوت باشد، سماع موجب آن ميشود كه ديو شيطان در دماغ او خانه گيرد و قوت پذيرد.

[٥] لاغ: هزل و شوخى- فريب و بازى دادن و مسخرگى. در اينجا معنى دوم مراد است.