شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ١١٣ - حكايت(١٤) شنيدم كه در مرزى از باختر

[١] جيش: سپاه( جمع آن جيوش) گويا ريشه آن فارسى باشد و« جيشپيش» نام يكى از نياكان داريوش هخامنشى است. مسند از مصراع دوم بيت به قرينه حذف شده است و بيت بعدى نيز مفسر آن تواند بود.

[٢] چنان كز خلايق ...: يعنى سپاه را ثروتمند كرد و همچنين مجالس عيش خود را از خلايق و مردم پر ميساخت.

[٣] - ازدر: درخور، لايق.

[٤] خديو: از ريشه خداوند، معرب آن خديوى بمعنى پادشاه.

[٥] گو:« كاو» و« كو» دلير، مبارز. مراد از« آن گو نامجوى» پادشاه مورد گفتگو است. در متن على يف بجاى« كان‌گو»« كودك» ضبط شده است.

[٦] بامدادان: الف و نون در بامدادان و بهاران ادات زمان است.

[٧] قارون: معرب« قورح» نام يكى از ثروتمندان بنى اسرائيل است كه داستان وى به اجمال در قرآن مجيد و به تفصيل در تورات آمده. غرور و بخل وى موجب هلاكش گرديد و زمين خود و اموال او را در خود فروبرد. در اينجا مراد، شخص بسيار توانگر است.

[٨] تاج: امروزه لفظى عربى به شمار ميآيد و آنرا بر« تيجان و اتواح» جمع مى‌بندند، ولى ريشه آن فارسى است در ارمنى« تاگ» گفته ميشود و شايد مخفف تارك باشد.

در فرانسه.tnemennoruoC و در زبان انگليسى‌noitanoroC به معنى تاجگذارى، مأخوذ از« قرن» به معنى شاخ است. در ميان مردم آريا« گاو» نمودار دليرى و مبارزه بوده- است و براى مجسمه شاهان مبارز، كه در دو جهت به كشورگشايى ميپرداختند، دو شاخ تعبيه ميكردند، چنانكه مجسمه« نارامسين» كه از زير خاك شوش بدر آمده دو شاخ داشته است.

ذو القرنين هم كه در قرآن مجيد، داستانش آمده به ظن قوى بر كورش يا داريوش قابل تطبيق است، منتهى چون اسكندر از خانواده كارنينها بوده و نظر باينكه شيخ الرئيس از حكمت مشاء پيروى ميكرده و باين مناسبت به اسكندر مهر ميورزيده، ذو القرنين را لقب اسكندر پنداشته است و از آن پس اسكندر به اين لقب زبانزد شده است( ر ك اعلام قرآن از نگارنده مقاله ذو القرنين).

[٩] خراج: مالياتى كه به زمين تعلق ميگرفته، در عربى آمده است« الخراج خراج» يعنى خراج( با ضم اول) همچون جراحتى است در دلها كه بايد شكافته شود.