يقين به اجابت مشكل است مگر آنكه بگوييم: مراد يقين به وعده الهى كه اجابت است مى‌باشد زيرا دعا را با شرايط آورده است و اجابت اعم از اجابت دنيوى يا عوض آن در آخرت مى‌باشد.

شماره ٣٠ ص ١٢٩ سطر ١٤:

معاذ بن جبل از رسول خدا ٦ نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمودند: اگر خدا را به حقيقت مى‌شناختند به دعاى شما كوه از بين مى‌رفت.

مرحوم علامه طباطبايى مى‌فرمايد:[١] چون انسان به مقام حق و قدرت ربوبى جاهل است و ميل به اسباب پيدا مى‌كند همين باعث مى‌شود كه تنها اسباب و علل عادى معهود را علل اشيا بداند حتى اگر انسانى به اين اعتقاد برسد كه اسباب معهوده تاثير ندارد، ولى باز بن مايه اين اعتقاد در وى باقى مى‌ماند كه اگر چه موثر حقيقى حق سبحان است، ولى خدا از راه همان وسايل عادى كارش را انجام مى‌دهد مثلا اگر معتقد باشد كه سير، انسان را به مقصد برساند سپس معتقد شود كه خداى تعالى انسان را به مقصد مى‌رساند و مسافت علت حقيقى نيست بلكه حق تعالى موثر حقيقى است ولى اين اعتقاد در وى باقى است كه خداى تعالى ايشان را از راه مسافت به مقصد مى‌رساند و اگر سير نباشد انسان به مقصد نمى‌رسد. همين اعتقاد باعث مى‌شود كه انسان مقام خدا و قدرت وى را نشناسد و قدرت تامه الهى را در نيابد و همين توهم موجب مى‌شود كه انسان تخلف مسبب‌ها را از اسباب عادى محال بداند، مثل سنگينى و جذب كه از جسم مى‌باشد، و سيرى از خوردن حاصل مى‌شود، و سيرابى از نوشيدن مى‌باشد، و قبلا در باب اعجاز گذشت كه قانون علت و معلول و توسط اسباب بين حق سبحان و مسببات حق است و چاره‌اى از آن نيست، ولى اين باعث نمى‌شود كه حوادث تنها از همان اسباب عادى جريان پيدا كند، بلكه عقل نظرى و كتاب حق سبحان و سنت حضرت رسول ٦ سببيّت را قبول دارند ولى نمى‌گويند كه اسباب عادى اسباب منحصره هستند. البته اين مسأله مورد قبول است كه محال عقلى محال است و امكان وجود ندارد، و اين مطلب كه روشن شد معلوم مى‌شود كه علم به خداى سبحان باعث اعتقاد به اين حقيقت مى‌شود كه هر چه محال ذاتى نيست ولى عادتا محال است دعا در آن مستجاب است چنان كه عمده معجزات انبيا به استجابت دعا بر مى‌گردد. پايان كلام ايشان.

و مراد از اينكه يقين به استجابت دعا دارد آنست كه در حال دعا حالتى داشته باشد كه‌

[١] الميزان، ج ٢، ص ٤٣، چاپ انتشارات جامعه مدرسين، قم.