حال كه فضيلت ذكر و دعا را دانستى و آداب آن دو را فهميدى كه بهترين آن دعا و ذكر پنهانى است و فضيلت آن از هفتاد برابر عبادت آشكار نيز بيشتر است، بدان كه اين سخن از امام باقر و يا امام صادق ٨ در روايتى كه زراره از ايشان نقل كرده است كه: ثواب ذكر پنهانى در نفس مرد را جز خداى نمى‌داند، اشاره به قسم سوم از اقسام ذكر است كه بهتر از آن دوى اول است يعنى ذكر پنهانى و نهانى همان است كه در نفس مرد است و جز خداى نمى‌داند.

بهترين طاعات‌

بدان كه غير اين اقسام سه‌گانه ذكر، قسم چهارمى نيز موجود است كه افضل از همه اينهاست و آن ياد خدا به هنگام برخورد با اوامر و نواهى اوست كه امر را انجام دهد و نهى را به خاطر ترس از خدا و مراقبت او ترك كند. و ابو عبيده خزاعى از امام صادق ٧ روايت كرد كه آن حضرت (ع) فرمود: آيا تو را خبر ندهم به مشكلترين تكليفى كه خدا واجب كرده است؟ پاسخ داد: بله، سپس فرمود: مشكلترين تكليفى كه خدا واجب كرده است رعايت انصاف با مردم و كمك و يارى مالى به برادر مسلمان و ياد زياد خداست، اما مقصود از ياد خدا گفتن:

«سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر» نيست گرچه اين هم ياد خداست؛ بلكه مقصودم يادآورى خدا به هنگام برخورد با حلالها و حرامهاى الهى است كه اگر به طاعتى برسد به آن عمل مى‌كند و اگر به معصيتى برسد آن را ترك مى‌نمايد. نظير اين حديث گفتار جدّ بزرگوار آن حضرت سيد المرسلين است كه فرمود: هر كس طاعت خداى كند خداى تعالى را بسيار ذكر كرده است اگر چه نمازها و روزه و تلاوت قرآن او اندك باشد. بنا بر اين حديث نبوى، طاعت خدا را ذكر كثير قرار داده است، با آنكه نماز و روزه و تلاوت قرآن شخص اندك است.

مثل اين سخن حديث پيامبر ٦ است كه فرمود: خداى جل و علا مى‌فرمايد: من هر سخن حكمت آميزى را قبول نمى‌كنم در صورتى كه مقصود گوينده هواى نفسانى باشد و اگر هدف و خواسته بنده محبت و رضايت من بوده باشد سكوت او را حمد و به عنوان وقار قرار مى‌دهم گرچه سخن نگفته باشد. پس بنگر چگونه مدار قبولى و ثواب بر عمل بر امور باطنى گذاشته شده است كه آيا در قلب ذكر خدا و آرامش به حق و مراقبت او موجود است يا خير؟ و هر سخنى از بنده مورد قبول قرار نمى‌گيرد، بلكه هر سخنى كه از قلب برخاسته باشد و ميل به خداى سبحان داشته باشد و اوامر خداى را اطاعت كند و از خشم او پرهيز كند با چنين اوصافى‌