چهارم: هر عبادتى شرايط و موانعى دارد، ولى اگر شرايط حاصل نشود و موانع برطرف نگردد آثار دنيوى و اخروى آن مترتب نمى‌شود مثل نماز كه فرمود هر كس نماز بگذارد وارد بهشت مى‌شود يا بر روزيش افزوده مى‌شود ولى اگر نمازگزار بدون وضو نماز بخواند يا كارى را كه نماز را باطل مى‌كند انجام دهد آثار دنيوى و اخروى آن محقق نمى‌شود و يا اگر پزشك بگويد:

سقمونيا مسهل است ولى اگر انسانى همراه با شرب آن چيزى را بخورد كه اثر مسهل را از بين برد مثلا افيون بخورد، سخن پزشك بجاست و با حكمت، و منافاتى با عدم تاثير دارو ندارد.

استجابت و قبول و ترتيب اثر دعا، مشروط به شرايطى است وقتى در بعضى از شرايط اخلال شد استجابت بر آن مترتب نمى‌شود و اخبار فراوانى در شرايط و موانع دعا آمده است چه بسا علت عدم اجابت دعا همين است لذا خداى تعالى فرمود: أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ‌[١] به عهد من وفا كنيد. من به عهد شما وفا كنم.

پنجم: اجابت لازم نيست كه به عجله صورت گيرد ممكن است دعا به اجابت برسد ولى اثر آن تا زمانى طولانى به خاطر مصالحى تاخير افتد زيرا وارد شده است كه بين سخن حق سبحان كه فرمود قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما دعاى شما (موسى و هارون)- به اجابت رسيد، تا غرق فرعون چهل سال فاصله افتاد و مى‌آيد كه خداى تعالى اجابت را به تاخير مى‌اندازد چون دوست دارد صداى او را بشنود و امثال آن از وجوه و مصالح ديگر.

ششم: خداى تعالى به كسى كه صلاحش را نمى‌داند و دعا مى‌كند چندين برابر در آخرت مى‌دهد به طورى كه وقتى در آخرت ثواب دعاى خويش را مى‌بيند آرزو مى‌كند كه هرگز دعايى از وى در دنيا به اجابت نمى‌رسيد. پس تصديق مى‌كند كه دعاى وى به وجه اكمل به اجابت رسيد. پايان كلام مرحوم مجلسى.

مترجم گويد: بهترين جواب آنست كه يا الله خود اجابت حق سبحان است و توفيق دعا و سخن گفتن با خداى تعالى چه بسا بالاتر از خواسته بنده است چگونه چنين نباشد در صورتى كه وى مالك الملوك هستى است و به بشر اجازه مخاطبه و مكالمه داده است و فرمود كه من دعاى بنده را مى‌شنوم و همنشين كسى هستم كه مرا ياد كند و اين همنشينى از دنيا و آخرت برتر است شماره ٧ ص ٢٩ سطر ٧:

چرا حقيقت بهتر از مجاز است: مراد آنست كه لفظى كه در معناى قراردادى خود استعمال‌

[١] - ٢/ بقره، ٤٠.