دوم: دعا خود عبادت است كه بندگان خدا، خداى را به آن عبادت مى‌كنند، زيرا در دعا اظهار خشوع و نياز وجود دارد و اين خود، مطلوب خداى عز و جل، از بندگان است. خداى تعالى فرمود: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ‌[١] جن و انس را خلق نكرديم جز آنكه وى را عبادت كنند. و عبادت در لغت به معناى ذلّت و خوارى است گفته مى‌شود: «طريق معبّد»: يعنى راه خوار شده و هموار: يعنى راهى كه زياد عبور و مرور در آن واقع شده است، و در اصطلاح:

نهايت ذلّت و خشوع در مقابل معبود را، عبادت گويند.

و از پيامبر ٦ آمده است كه فرمود: دعا مغز عبادت است. و يكى از مواعظ خداى تعالى به حضرت عيسى ٧ اين است كه: اى عيسى! قلبت را براى من خوار كن! در خلوتها مرا بسيار ياد كن! و بدان كه رضايت من در دم تكانى و تبصبص و اظهار ذلت است، و در اين حال زنده باش! و مرده نباش! سوم: روايت شده است كه دعاى مؤمن بر عمل او افزوده مى‌شود، و در آخرت براى آن ثواب داده مى‌شود، چنان كه بر عملش به او ثواب دهند.

چهارم: اگر اجابت مصلحت باشد و مصلحت در تعجيل آن باشد، عجله خواهد شد و اگر مصلحت مقضتى تأخير در اجابت باشد تأخير خواهد شد. در اين صورت فايده دعا، علاوه بر وصول به مقصود، دريافت اجر صبر در اين مدت نيز مى‌باشد. و اگر دعا هيچ گاه به مصلحت بنده نباشد، و در اجابت مفسده باشد به دعا ثواب تعلق مى‌گيرد. يا آنكه حادثه‌اى همانند آن از او دور مى‌شود. روايت ابو سعيد بر اين مطلب دلالت دارد: ابو سعيد خدرى، گويد: رسول خدا ٦ فرمود هيچ مؤمنى نيست، كه خداى سبحان را به دعايى خواند، كه آن دعا مشتمل بر قطع رحم و گناه نبود، جز آنكه خداى تعالى در مقابل آن دعا به مؤمن سه خصلت دهد يا (١) آنكه دعاى او را به سرعت اجابت كرد (٢) يا آنكه براى او ذخيره كند. (٣) يا آنكه بدى همانند آن دعا را از او دور كند. عرضه داشتند اى رسول خدا! بنا بر اين ما زياد دعا كنيم؟ فرمود: خداى تعالى فرمود: كه زياد دعا كن! و در روايت انس بن مالك آمده: كه حضرت سه مرتبه فرمود: زياد دعا كن و طولانى نما! و از امير المؤمنين ٧ نقل شده است كه فرمود: گاهى اجابت دعاى بنده‌اى به تأخير مى‌افتد، تا آنكه اجر دعاكننده، بزرگ گردد و عطاى‌

[١] - ٥١/ ذاريات، ٥٦.