فقرات فقهيه - شريفي اشکوري، الياس - الصفحة ٢٤٣ - چهارم - خيار غبن

صورت سوم: تصرفى كه مشترى در آن كالا نموده است باعث زيادى قيمت كالا شده باشد، كه در اين صورت سه فرضيّه متصوّراست:

الف- تصرفِ باعث زيادى قيمت، صفت تنها باشد، مانند ريخته‌گرى و قالب‌گيرى نقره و آرد كردن گندم، كه در اين فرض عين كالا با آن زيادى قيمت مال فروشنده است و مشترى تنها مستحق اجرت عمل خود مى‌باشد.

ب- تصرفِ باعث زيادى قيمت، صفت همراه عين باشد، مانند رنگ كردن كالا به رنگى كه عرفاً جرم و عين دارد، كه حكم اين فرض هم به گونه‌اى است كه در فرض «الف» بيان گرديد.

ج- تصرفِ باعث زيادى قيمت، عين تنها باشد، مانند نهالكارى و بناى ساختمان در زمين خريدارى شده، كه در اين صورت فروشنده بعد از فسخ معامله، مال خود را پس مى‌گيرد، و عينِ باعث زيادى قيمت- كه در مثال نهال و ساختمان است- مال مشترى خواهد بود، و مشترى يا بايد درختها را بكند و ساختمان را خراب كند و هر نقصى كه بر زمين وارد آورده است را جبران نمايد و يا اگر خواست، آنها را در زمين باقى بگذارد و اجاره بدهد، و فروشنده فقط حق دارد او را به يكى از اين دو كار- بطور تخيير نه بطور تعيين- ملزم كند؛ بلى، اگر نشاندن مجدّد نهال‌ها در جاى ديگر ممكن باشد بطورى كه بجز عوض شدن زمين هيچ نقصى بر آنها وارد نيايد، فروشنده مى‌تواند او را وادار به اين كار كند، و ظاهراً در اين فرض فرقى بين نهال‌كارى و زراعت نيست.

صورت چهارم: تصرفى كه خريدار در آن كالا نموده است امتزاج و مخلوط كردن كالا با چيز ديگرى غير از آن جنس باشد، به گونه‌اى كه كالاى مورد معامله تشخيص داده نشود، كه در اين فرضيه نيز چند صورت متصور است:

الف- اگر مستهلك و تلف شده باشد، نظير اينكه گلاب را با روغن زيتون مخلوط كرده باشد، فروشنده بعد از فسخ مثل و يا قيمت مال خود را از مشترى مى‌گيرد.

ب- چنانچه مستهلك نشده باشد، بلكه دو خليط عرفاً موجود باشند، نظير اينكه شكر را با سركه مخلوط كرده باشد، دراين فرض ممتزج به نسبت قيمت دو جنس بين‌