تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٢٣٨ - سوره الزخرف(٤٣) آيات ١٠ تا ١٩
اعتراف و اذعان خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ آفريده است آنها را خدايى كه غالبست بر همه چيزها بر وجهى كه هيچ چيز او را مغلوب نتواند ساخت نه در ايجاد مكونات و نه غير آن الْعَلِيمُ دانا بمصالح خلق اشياء بر وجه اتساق و اتفاق، اين آيه مخبر است بر غايت جهالت و ضلالت ايشان چه با وجود آنكه مقرند بآنكه خالق جميع اشياء او سبحانه است ترك عبادت او نموده بعبادت اصنام و اوثان كه عاجز مطلقند ارتكاب مينمايند
آن گه بجهت زيادتى اثبات حجت بر ايشان در صفت خود ميفرمايد كه خدايى كه خالق جميع مبدعات و مكونات است:
١٠- الَّذِي جَعَلَ آن خداييست كه گردانيد لَكُمُ الْأَرْضَ براى شما زمين را مَهْداً بساطى گسترده تا مستقر شما باشد وَ جَعَلَ لَكُمْ و بيافريد و پيدا كرد براى شما فِيها سُبُلًا در زمين راهها را كه سلوك مىنمائيد در آن لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ تا شايد كه شما راه يابيد بطريق بلادى كه مقصد شما است تا مهتدى شويد بحكمت صانع بواسطه نظر كردن در آن.
١١- وَ الَّذِي نَزَّلَ و او آن خداييست كه فرو فرستاد مِنَ السَّماءِ از آسمان يا از ابر ماءً بِقَدَرٍ آبى باندازه حاجت بر وفق مصلحت بلاد و عباد نه بر وجه افراط كه سبب غرق باشد چون طوفان نوح عليه السّلام و نه بر طريق تفريط كه مزارع را كافى نباشد، اين كلام دالست بر آنكه اين فعل قادر مختار است نه فاعل موجب، پس بجهت تصريح بر اختصاص ايجاد بخود از غيبت بتكلم التفات نموده مىفرمايد كه ما بعد از انزال باران فَأَنْشَرْنا بِهِ پس زنده گردانيديم بآن بَلْدَةً مَيْتاً جايگاهى كه مرده است يعنى زمين خشك شده را باخراج گياه، تذكير صفت بجهت آنست كه بلده بمعنى بلد و مكانست كَذلِكَ هم چنان كه ما زمين مرده را زنده ساختيم با نبات نباتات همچنين تُخْرَجُونَ بيرون آورده خواهيد شد از قبور در وقت نشور پس از زنده شدن.
١٢- وَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ و ديگر خداى بحق آن كسيست كه بيافريد اصناف مخلوقات را كُلَّها همه آن از حيوانات و نباتات و جمادات ازواج در حيوانات عبارت از ذكور و اناث است و در نباتات و جمادات انواع متقابله چون ترش و شيرين و تلخ و شور و تر و خشك و غير آن و مثل آسمان و زمين و بهشت و دوزخ و شمس و قمر و جز آن وَ جَعَلَ لَكُمْ و پيدا كرد براى شما مِنَ الْفُلْكِ از كشتيها وَ الْأَنْعامِ و از چهارپايان ما تَرْكَبُونَ آنچه سوار شويد بدان در بحر و بر:
١٣- لِتَسْتَوُوا تا راست شويد عَلى ظُهُورِهِ بر پشتهاى آن مركوب ثُمَّ تَذْكُرُوا پس ياد كنيد نِعْمَةَ رَبِّكُمْ نعمت پروردگار خود را إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ چون راست شويد بر آن، يعنى اعتراف كنيد بآن نعمت و استعظام آن نموده بحمد آن مشغول شويد وَ تَقُولُوا و بگوئيد سُبْحانَ پاك است از مشابهت و مماثلت مخلوقات الَّذِي سَخَّرَ لَنا آن خدايى