که پس این بینیازکننده ماست از آن عبادتی که اصلًا کارش فقط این است که انسان توجه به خدا دارد و استغفار میکند. نه، این، انسان را از آن بینیاز نمیکند. پیغمبر هم هیچ وقت خودش را از آن بینیاز نمیدانست، امیرالمؤمنین هم خودش را از آن بی نیاز نمیدانست و هیچ انسانی از آن بینیاز نمیشود.

- آیا انسان در کارها به هرحال تحت تأثیر یک میل نیست؟ وقتی انسان کاری را انجام میدهد، یا به خاطر حفظ آبروست یا به خاطر مصلحت خود و یا به خاطر دستور دین که اگر آن را انجام ندهد در خود احساس ناراحتی میکند. پس به هرحال انسان کار را تحت تأثیر یک کشش و یک نیرو انجام میدهد و اراده مستقل نیست ...

استاد: بحثی که ایشان طرح کردند، به مناسبت بحث اراده بود. ما در مسئله اراده فقط از جنبه تربیتی یعنی از این نظر بحث کردیم که جزء نیروها و استعدادهایی که در انسان از نظر تربیت باید پرورش پیدا کند اراده است. مسئله اراده وقتی در باب تربیت طرح میشود از یک جنبه روی آن بحث میشود، و در جاهای دیگر از جنبههای دیگر طرح میشود. آنچه شما طرح کردید، از جنبه مسئله جبر و اختیار است که الآن نمیتوانیم آن را طرح کنیم که اصلًا معنی اختیار چیست؟ حرف اول همین است که خود اختیار چیست؟ ما این را در جلد دوم اصول فلسفه طرح کردهایم و در آنجا مسائل نوی طرح نمودهایم که در کلمات قدمای ما نبوده، در کلمات امروزیها هم ندیدهایم. همچنین ملاک مسئولیت چیست؟ اینکه انسان مسئول است، انسان چگونه باشد میتواند مسئول باشد و چگونه باشد نمیتواند مسئول باشد؟ بعد مسئله وابستگی اراده مطرح میشود که آیا واقعاً وقتی انسان اراده میکند، باز تحت تأثیر جاذبه یک میل است؟ یا اینکه نقش اراده این است که در میان میلهای مختلف و متضاد یکی را برمیگزیند، و حتی گاهی هیچ میلی وجود ندارد، علی رغم همه میلها راهی را انتخاب میکند؛ یعنی میل وجود ندارد و فقط عقل حکم میکند. ما نگفتیم اراده از شئون عقل است، عرض کردیم اراده وابسته به عقل است آنطور که میل وابسته به طبیعت است؛ یعنی میل قوّه مجریه طبیعت است، اراده قوّه مجریه عقل، نه اینکه اراده عین عقل باشد. اراده نیروی دیگری