من و او در دو راه گام برمیداریم و دو هدف مختلف و متباین داریم. وقتی که هدفها مختلف است، وسیلهها نمیتواند یکی باشد. وسیلهای که او به کار میبرد با هدف خود او منافات ندارد ولی با هدف من منافات دارد. پس من نمیتوانم و نباید از آن وسیلهها استفاده کنم.

در اینجا برای مقایسه، دو فرمان، یکی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام نقل میکنم که آن را برای یکی از سردارانش به نام مَعقِل بن قیس ریاحی صادر کرده در وقتی که او را در رأس سه هزار نفر به عنوان مقدمة الجیش به طرف شام که قلمرو معاویه بود فرستاد، و یک فرمان و دستور هم از معاویه نقل میکنم که به نام دو نفر از سردارانش، یکی بسر بن ارطاة و یکی سفیان غامدی صادر کرد در وقتی که ایندو را- هریک در یک زمانی- به حدود قلمرو حکومت علی علیه السلام فرستاد. از این دو فرمان و دو دستور به خوبی دو روحیه کاملًا متضاد و دو روش مختلف و دو هدف مختلف نمایان است.

علی علیه السلام به سردار خود اینطور دستور میدهد: اتَّقِ اللَّهَ الَّذی لابُدَّ لَک مِنْ لِقائِهِ وَ لا مُنْتَهی لَک دونَهُ، وَ لا تُقاتِلَنَّ الّا مَنْ قاتَلَک. اول چیزی که میفرماید این است: از خدا بترس، خدا را در نظر بگیر. بعد میگوید: تا دشمن به جنگ شروع نکند تو شروع نکن. بعد قسمتهایی در همین زمینه میفرماید که کاری نکن که آنها را تحریک به جنگ بکنی، و آنوقت میفرماید: وَ لا یحْمِلَنَّکمْ شَنَآنُهُمْ عَلی قِتالِهِمْ قَبْلَ دُعائِهِمْ وَ الْاعْذارِ الَیهِمْ [١] مبادا کینه و دشمنی آنها تو را وادار کند که قبل از آنکه آنها را کاملًا دعوت کنی و اتمام حجت کنی، به زد و خورد مبادرت کنی.

ولی معاویه به بسر بن ارطاة اینطور دستور میدهد: «سِرْ حَتّی تَمُرَّ بِالْمَدینَةِ فَاطْرُدِ النّاسَ وَ اخْفِ مَنْ مَرَرْتَ بِهِ وَ انْهَبْ امْوالَ کلِّ مَنْ اصَبْتَ لَهُ مِمَّنْ لَمْ یکنْ لَهُ دَخْلٌ فی طاعَتِنا» برو تا به مدینه برسی. در بین راه مردم را از جلو خودت بران و تا میتوانی ایجاد رعب در دلها کن و هرچه مال به دستت میرسد غارت کن، مگر مال آنهایی که از دوستان خود ما هستند.

به سفیان غامدی- که او را نیز مأمور شبیخون کرده بود- اینطور دستور

[١]. نهج البلاغه، نامه ١٢